ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਆਏ। ਉਹ ਥਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜੈਸਮੀਨ ਅਤੇ ਮੰਦਾਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਹਲਕਾ ਹਵਾ, ਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦਨੀਆਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਚੰਚਲ ਹਥ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਰੇਤ ਨਰਮ ਤੇ ਉਜਲੀ ਸੀ। ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਮਨ, ਜੋ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਆਪਣਾ ਲਕੜਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਪਰਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਲਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲਈ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਆਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਕੜੀ ਦੀ ਇਕੋ ਠਿਕਾਣਾ, ਸਭ ਪੱਖੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਹਾਸੇ, ਖੇਡਾਂ, ਨੈਣਾਂ ਦੀ ਚਲਾਕੀ, ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਭਰੀ ਭੌਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉਸ ਦੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਛੋਹੇ ਤੇ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਨਕਲੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕੋਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਆਰ ਵਾਪਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਸ੍ਰੀਮਾਨ, ਕਿਹੜਾ ਠੀਕ ਹੈ?" ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਮਿਤਰ ਹਨ; ਉਥੇ ਨ ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਨ ਧਰਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਵਾਰਥ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਧਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਗਨ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਅਦਬ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪਰ ਮੈਂ, ਦੋਸਤੋ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਲਈ; ਜਿਵੇਂ ਗਰੀਬ ਆਦਮੀ ਧਨ ਮਿਲਣ ਤੇ ਖੋ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਤੁਸੀਂ, ਨਰਮ-ਮਨ ਵਾਲੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਸੰਸਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਰਤਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਏ ਹੋ; ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਪੂਜਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਪਿਆਰੀਆਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਨਿਰਮਲ ਭਗਤੀ ਦਾ ਉਤਰ ਨਾ ਦੇ ਸਕਦਾ, ਚਾਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਮਜਬੂਤ ਜੰਜੀਰ ਤੋੜ ਕੇ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੇਕ ਕਰਮ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਇਨਾਮ ਹੋਣ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ' ਨਾਮਕ ਚੌਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ, ਮਹਾਨ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ, ਪਰਮ ਹੰਸ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ: "ਜਦੋਂ ਭਗਤੀ-ਰੂਪ ਯੋਗ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੱਲ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਗਿਆਨ ਉਪਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਰਾਹੀਂ, ਵਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਚਾਹੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਦੁਖਦਾਇਕ—ਉਸ ਵੇਲੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਵੱਖਰਾ, ਨਿਰਲੇਪ, ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਵੀਕਾਰ ਤੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਭਗਵਾਨ, ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਯੋਗੀ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਮਨ-ਚਾਹਾ ਲਕੜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਵਸਤਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਵੈਰਾਗ। ਇਕ ਗਿਆਨ, ਬਾਹਰ-ਵੱਲ ਮੁੜੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮਨ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਗੁਣ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਤੱਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰੈ-ਗੁਣ ਤੇ ਪੰਚ-ਭੂਤ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅੰਡਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਉਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਇਕਾਗ੍ਰ, ਨਿਰਲੇਪ, ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਸਤੂ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਗੁਣ ਹੋਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਾਹੀਂ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਾਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ, ਯਜ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਪਾਠ, ਸੰਜਮ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ 'ਤੇ ਕਾਬੂ, ਕਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ—ਯੋਗ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਅੰਗਾਂ, ਭਗਤੀ-ਯੋਗ, ਕਰਮ-ਧਰਮ ਤੇ ਵੈਰਾਗ—ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਤੇ ਪੱਕਾ ਵੈਰਾਗ, ਭਗਵਾਨ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਬਿਨਾ ਗੁਣਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਗਤੀ-ਯੋਗ ਦੇ ਚਾਰ ਰੂਪ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ, ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਬਣੀਆਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀਆਂ ਚੱਕਰਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਵੜਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਸਟ, ਅਸੰਯਮੀ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਵੈਰੀ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰਲੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਖਾਓ। ਇਹ ਲੋਭੀ, ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਵਿੱਚ ਮਗਨ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰਭਗਤ, ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਫਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਦਿਓ। ਪਰ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ, ਭਗਤ, ਸਯਮੀ, ਨਿਰਵੈਰ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੇਵਾ-ਇਚਛਾ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ— ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਵੈਰਾਗੀ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਵੈਰ, ਸ਼ੁੱਧ, ਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹਾਂ— ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਓ। ਮਾਂ, ਜੋ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਭੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸੁਣੇ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਛਾ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਥੇ, ਗੋਵਿੰਦਾ ਨੇ ਰਾਸ-ਲੀਲਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਭਗਤੀ-ਭਰੀ ਖੁਸ਼ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਨਾਰੀ-ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨ, ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਾਸ-ਉਤਸਵ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ, ਹਰ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ। ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਲਾਂ 'ਤੇ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਉੱਡਦੇ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦਾ। ਦੇਵਤੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ; ਫਿਰ, ਡੌਲ ਵੱਜਣ ਲੱਗੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ, ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਵਡਿਆਈ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ, ਪੈਜਬੰਦ, ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਤੇ ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰਿਆ ਸ਼ੋਰ ਉਠਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੰਨਾ ਵਾਂਗ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।