ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਰਾਸ-ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹਾਂਧਾਰਾ ਵਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ, ਪਤਲੀ ਗੋਪੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਨ ਲੈ ਲਿਆ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਚਬਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਦੂਜੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਉਲਝਣ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਖਦੇ ਹੋਏ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਕਮਲ ਪੈਰ ਆਪਣੇ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਲਕ ਨਾ ਮਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੀ ਰਹੀ; ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਕਦੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਰੋਮਾਂਚ ਹੋ ਗਿਆ, ਯੋਗੀ ਦੇ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ। ਸਾਰੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਈਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਭਗਵਾਨ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕ ਉਠੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਚਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਜੈਸਮੀਨ ਤੇ ਮੰਦਾਰਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ, ਮਹਕਦਾਰ ਹਵਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਭੌਂਰੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਓਥੇ, ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦਨੀਆਂ ਨੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਰੇਤ ਨਰਮ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਹੱਥ ਚਲਾਊ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ; ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਪਰਲੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲਈ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਖੇ, ਵਿਸ਼ਵ-ਲੱਖਮੀ ਦੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਆਸਥਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਹਾਸੇ, ਚਲਾਕ ਨਿਗਾਹਾਂ, ਤੇ ਭਾਵਪੂਰਨ ਭੌਂਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹੇ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਝੂਠੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਜੋ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਪਸ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ; ਕੁਝ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦੱਸੋ, ਕਿਹੜਾ ਠੀਕ ਹੈ?" ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋਸਤ ਹਨ, ਪਰ ਉਥੇ ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਾਰਥ ਹੈ। ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਧਰਮ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਅਕਰਤਘਣ, ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" "ਪਰ ਮੈਂ, ਹੇ ਸਖੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਲਈ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਰੀਬ, ਦੌਲਤ ਮਿਲਣ ਤੇ ਗੁਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਉਸ 'ਤੇ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਨਿਮਰ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੰਸਾਰਕ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਰਤਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ; ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਪੂਜਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋਵੋ।" "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਨਿਰਮਲ ਭਕਤੀ ਦਾ ਕਦੇ ਮੁਲ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀ ਲੈ ਲਵਾਂ। ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਇਨਾਮ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ' ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਭਕਤੀ-ਰੂਪ ਯੋਗ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੱਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ, ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁਆਰਾ, ਅਸੰਗ, ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ, ਅਸਵੀਕਾਰ ਤੇ ਅਪਨਾਵਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉੱਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਰਾਹੀਂ, ਯੋਗੀ ਇੱਥੇ ਚਾਹੀਦਾ ਲਕਸ਼ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਵੈਰਾਗ। ਇੱਕ ਗਿਆਨ, ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੋੜੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਗੁਣ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਾ-ਤੱਤਵ, ਅਹੰਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ, ਸੁਤੰਤਰ, ਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ, ਸੰਸਾਰ-ਡੰਡਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਰੋਸੇ ਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਇਕਾਗ੍ਰ, ਅਸੰਗ, ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਗੂੜ੍ਹ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਸਤੂ, ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਗੁਣ ਹੋਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਵਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵੰਡੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਭਗਵਾਨ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ, ਯਜ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਅਧਿਐਨ, ਆਤਮ-ਸਯੰਯਮ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ, ਕਰਮ-ਤਿਆਗ—ਇਹ ਸਭ ਰਾਹੀਂ, ਯੋਗ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ, ਭਕਤੀ-ਯੋਗ, ਧਰਮ (ਕ੍ਰਿਆ ਤੇ ਵੈਰਾਗ) ਰਾਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਤੇ ਪੱਕੀ ਵੈਰਾਗੀ ਰਾਹੀਂ, ਭਗਵਾਨ ਗੁਣ-ਸਹਿਤ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਜੋ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਅ-ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜੀਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਜੋ ਅਵਿਦਿਆ ਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਕਦੇ ਮੰਦ-ਚਿੱਤ, ਅਨਸ਼ਾਸਤ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਵੈਰੀ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਲਾਲਚੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਤ-ਮਨ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਭਕਤ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ, ਭਕਤ, ਸ਼ਾਸਤ, ਨਿਰਵੈਰ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸੇਵਾ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਿਓ। ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਅਸੰਗ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਵੈਰ, ਸ਼ੁੱਧ, ਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ। ਹੇ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਗਿਆਨ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੁਣੇ, ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੇ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।