ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਨ! ਗੋਪੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਲਾਲਸਾ ਸੀ—ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਵਿਹਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਹਰੀ ਆਪ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਮੋਹਕ ਲਗ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਕਾਮਦੇਵ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਜਦ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜ ਗਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਉਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਮੁੜ ਜਾਨ ਪੈ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਕਠੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕੋਈ ਗੋਪੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਹਰੀ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ, ਉਸ ਦੀ ਚੰਦਨ ਲਪੇਟਿਆ ਬਾਂਹ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਾਰੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਪਤਲਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਵਲੋਂ ਚਬਾਈ ਹੋਈ ਪਾਨ ਦੀ ਪੱਤੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਈ। ਇਕ ਹੋਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਰਹ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਕਮਲ-ਪਦ ਆਪਣੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੋਪੀ, ਜਿਸਦੀ ਭੌਂਹ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਹੋਠਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਬਾ ਕੇ, ਤਿਰਛੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਗੋਪੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਝਪਕਣ ਤੋਂ ਵੀ ਮਨਾ ਕਰਦੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਭੂਖ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾ ਸਕਦੇ। ਇੱਕ ਹੋਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਰਾਹੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਲੈਂਦੀ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੋਮਾਂਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਉਹ ਯੋਗੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਮਨੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਭ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਮਿਲਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਅਚੁਤ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਵੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਸਮਿਨ ਤੇ ਮੰਦਾਰਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਹਵਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਭੌਰੇ ਗੁੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਓਹ ਥਾਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ ਸੀ, ਪਤਝੜ ਦੇ ਚੰਨਣ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਚੰਚਲ ਹੱਥ, ਤੇ ਰੇਤ ਨਰਮ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ। ਹੋਣਹਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਦੇ ਲਾਲ ਚਿਹਨ ਲਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਲਈ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਇਕੋ ਠਿਕਾਣਾ ਸੀ। ਗੋਪੀਆਂ ਹਲਕੇ ਹਾਸੇ, ਖੇਡਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੇ ਭਾਵਪੂਰਨ ਭੌਂਹਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾਉਂਦੀਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਛੂਹਦੀਆਂ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਝੂਠੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਕੋਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਲਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਨਾ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਾਪਸ ਪਿਆਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਕਿਹੜਾ ਠੀਕ ਹੈ?” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਪਰਸਪਰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋਸਤ ਹਨ, ਪਰ ਉਥੇ ਨਾ ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਧਰਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਵਾਰਥੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਮਾਂ-ਪਿਉਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਹੇ ਮਿੱਤਰੋ! ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਧੇ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਰੀਬ ਆਦਮੀ, ਦੌਲਤ ਮਿਲਣ ਤੇ ਗੁਆਉਣ ਉੱਤੇ, ਉਸਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਗੋਪੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆ ਗਈਆਂ। ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਪੂਜਿਆ, ਮੈਂ ਲੁਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਬੁਰਾ ਨਾ ਸਮਝੋ, ਹੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਿਆਰ ਦਾ ਫਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲੈ ਲਵਾਂ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੇਕ ਕੰਮ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਨਾਮ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ' ਨਾਮਕ ਬਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾ ਪੁਰਾਣ ਦਾ, ਜੋ ਪਰਮ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਧਰੋਹ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਭਗਤੀ ਰੂਪ ਯੋਗ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੱਲ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਰਾਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਓਸੇ ਸਮੇਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਅਲੱਗ, ਨਿਰਲੇਪ, ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੱਕ ਹੀ, ਪੂਰਨ ਯੋਗ ਨਾਲ, ਯੋਗੀ ਇੱਥੇ ਚਾਹੀਦੀ ਮੰਜਿਲ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਵੈਰਾਗ। ਇੱਕੋ ਗਿਆਨ, ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਧੁਨੀ ਆਦਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।