ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ, ਜੋ ਯੋਗ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਾਇਆ ਦੀ ਬਣਾਈ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਾ ਰੱਖੇ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਨ! ਗੋਪੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਝਲਕ ਵੇਖਣ ਲਈ ਤਰਸਦੀਆਂ ਸਨ।” ਫਿਰ, ਹਰਿ ਆਪ ਗੋਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਗਲ ਵਿਚ ਮਾਲਾ ਸੀ—ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜ ਗਈਆਂ; ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਉੱਠ ਖੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਗੋਪੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਹਰਿ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੀ, ਉਸ ਦੀ ਚੰਦਨ ਲਪੇਟਿਆ ਬਾਂਹ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਗੋਪੀ ਆਪਣੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਨ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਬਾ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੂਜੀ, ਜੋ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਨੇ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੋਪੀ, ਜਿਸਦੀ ਭੌਂਹ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਉੱਚਾਲ ਨਾਲ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋਠਾਂ ਹੇਠ ਰੱਖ ਕੇ, ਤਿੜਕੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੋਪੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਝਪਕਦੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ; ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਦੇ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਰੱਜਦੇ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੋਪੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਸਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਯੋਗੀਆਂ ਵਾਂਗ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਗੋਪੀਆਂ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ; ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਭੁਲਾ ਬੈਠੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਭੁਲਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ-ਮੁਕਤ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਲੱਗੇ, ਹੇ ਪ੍ਰੇਮੀ! ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਆ, ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਬੇ ਤੇ ਮੰਦਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਭੌਰੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ੁਭ ਸੀ, ਪਤਝੜ ਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਚੰਚਲ ਹੱਥ, ਤੇ ਰੇਤ ਨਰਮ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਪਰਲੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਨਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲਈ ਅਸਥਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਜਮ ਗਏ। ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੱਖਮੀ ਦਾ ਇਕਮਾਤਰਾ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅੱਗ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੰਸੀ, ਤੀਖੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਤੇ ਭਾਵਪੂਰਨ ਭੌਂਹਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ ਕੀਤਾ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ, ਉਸਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਨਕਲੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਕੋਈ ਜਿਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਆਰ ਵਾਪਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਹੋਰ ਉਲਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਠੀਕ ਹੈ?” ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਦੋਸਤ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਵਾਰਥੀ ਹੈ। ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਪੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਨੇਕੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡੋ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜਤ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ, ਹੇ ਸਖੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਾਸਤੇ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਰੀਬ, ਜਦੋਂ ਧਨ ਪਾ ਕੇ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਗੋਪੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਸੰਸਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀਕ ਕਰਤੱਵ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆ ਗਈਆਂ; ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਪੂਜਿਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋ, ਹੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਿਆਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀ ਲੈ ਲਵਾਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੇਕ ਕਰਮ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਇਨਾਮ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ‘ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ’ ਨਾਮਕ ਬਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਭਗਤੀ-ਰੂਪ ਯੋਗ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੱਲ ਲਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਵਿਚ—ਚਾਹੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁਖਦਾਇਕ—ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਬਿਨਾ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਤਿਆਗ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ, ਪੂਰਨ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਯੋਗੀ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਵੈਰਾਗ। ਇੱਕ ਗਿਆਨ, ਜਦੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੋੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵੀ ਧੁਨੀ ਆਦਿਕ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਹੱਤੱਤਤੱਤਵ, ਅਹੰਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤੇ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਧਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਿਆਰਾਂ-ਭਾਗੀ ਰੂਪ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਉਹੀ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਰਾਗੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਗੂੜ੍ਹਾ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰਖਾ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਸਤੂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗੁਣ ਹਨ, ਪਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰੀਕ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ। ਕਰਮ, ਯਜ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਪਾਠ, ਸੰਯਮ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ— ਯੋਗ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਭਗਤੀ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਕਰਮ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੋਵਾਂ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ— ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਤੇ ਪੱਕੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭਗਤੀ-ਯੋਗ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਟ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਨ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਵੈਰੀ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਬਾਹਰੋਂ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।