ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਘਟਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋਣ ਨਾਲ 'ਮੈਂ' ਦਾ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਜਨਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਦੇਖਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਡਰਨਾ, ਦੁੱਖੀ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਭਟਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ, ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਯੋਗ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਮਾਇਆ ਦੀ ਬਣੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਚ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਪੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ, ਹਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖ ਕਮਲ-ਵਾਂਗ ਮਸਕਰਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ—ਉਹ ਜੋ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜ ਗਈਆਂ; ਸਭ ਇੱਕ-ਵਾਰ ਉੱਠ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਜਿੰਦ ਹੀ ਮੁੜ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਹਰੀ ਦਾ ਕਮਲ-ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਫੜ ਲਿਆ; ਦੂਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਚੰਦਨ ਲਗੇ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਹਰੇ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਗੋਪੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੁਆਰਾ ਚਬਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪਾਨ ਆਪਣੇ ਹਥਾਂ ਵਿਚ ਲਿਆ; ਦੂਜੀ, ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ ਪੈਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਇੱਕ, ਜਿਸ ਦੀ ਭੁੰਨ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਤੀਖੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਦੰਦ ਹੌਂਠਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਬੇ ਹੋਏ। ਦੂਜੀ, ਅੱਖਾਂ ਝਪਕਾਏ ਬਿਨਾ, ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਵਾਂਗ ਮੁਖ ਨੂੰ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਕਦੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇੱਕ ਹੋਰ, ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਲੈ ਗਈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰੋਮਾਂ-ਰੋਮ ਉੱਤੇ ਰੋਂਗਟੇ ਖੜੇ ਕਰਕੇ, ਯੋਗੀ ਦੀ ਮਗਨਤਾ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਾ ਲਿਆ। ਸਭ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿਚ, ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਮਿਲਣ ਤੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੁ:ਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਅਚੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕ ਉਠੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆਏ, ਜਿੱਥੇ ਜੈਸਮਿਨ ਅਤੇ ਮੰਦਾਰਾ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ, ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਭੌਂਰੇ ਗੁੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਸ਼ੁਭ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਚਲਾਕ ਹਥ ਦੇ ਨਾਲ, ਰੇਤ ਨਰਮ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ। ਗੋਪੀਆਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦੁ:ਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਆਪਣਾ ਲਕੜਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਪਰਲੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਨਾਲ ਉਸ ਲਈ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਆਸਨ ਤੇ, ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਆਸਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਰੂਪ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਕੜੀ ਦਾ ਇਕੋ ਥਾਂ ਹੈ, ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਸੇ, ਖੇਡਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਅਤੇ ਭਾਵ-ਭਰੀ ਭੁੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਹਥ ਲਾ ਕੇ, ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਝੂਠੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕੋਈ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦੱਸੋ, ਕਿਹੜਾ ਠੀਕ ਹੈ?" ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ ਲਾਭ ਲਈ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਵਾਰਥ ਹੈ। ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" "ਪਰ ਮੈਂ, ਦੋਸਤੋ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਲਈ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਰੀਬ, ਧਨ ਮਿਲਣ ਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁਆ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਤੁਸੀਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ, ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਏ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਪੂਜਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਨਾ ਸਮਝੋ।" "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਨਿਰਮਲ ਭਗਤੀ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਵੀ, ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ; ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੇੜੀਆਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਇਨਾਮ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਗ ਦੀ ਬਤੀਸਵੀਂ ਅਧਿਆਇ, 'ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ', ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਾਣ, ਉੱਤਮ ਹੰਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਰੂਪ ਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਛੇਤੀ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਰਾਹੀਂ, ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਚਾਹੇ ਸੁਖਦਾਈ ਹੋਣ ਜਾਂ ਦੁ:ਖਦਾਈ—ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ, ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਵੀਕਾਰ ਤੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ, ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਕ, ਪੂਰਨ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਯੋਗੀ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਤ ਲਕੜੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਵੈਰਾਗ। ਇੱਕੋ ਗਿਆਨ, ਬਾਹਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ, ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਹੱਤਤੱਤਵ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਰੂਪ, ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਕ, ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵ-ਅੰਡ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਰਾਗੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਦੇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਗੂੜ੍ਹਾ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਸਤੂ, ਬਹੁਤ ਗੁਣ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇੰਝ ਭਗਵਾਨ ਵੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰੀਕ ਰਾਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ, ਯਜ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਪਾਠ, ਸਯਮ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ, ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ—ਯੋਗ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਭਗਤੀ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਧਰਮ ਜੋ ਕਰਮ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਲਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਵੈਰਾਗ ਰਾਹੀਂ, ਭਗਵਾਨ, ਗੁਣਵਾਨ ਜਾਂ ਨਿਰਗੁਣ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।