ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਜੀਵ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਉਸ ਲੋਕ, ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਲੜੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ। ਜੀਵ ਦਾ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਪਾਂਚ ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਜਾਂ ਮਾਧਿਅਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਘਟਨ (ਲਯ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਜਨਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਅੱਖ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਅਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰਨਾ, ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਮੰਝਣ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਯੋਗ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਣਾਏ ਲੋਕ ਵਿਚ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—"ਹੇ ਰਾਜਨ! ਗੋਪੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।" ਫਿਰ, ਹਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜਿਆ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਗਲ ਵਿਚ ਮਾਲਾ, ਜੋ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜ ਗਈਆਂ; ਜਿਵੇਂ ਜਿੰਦ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਇਕਠੇ ਉਠ ਖੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦਾ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਚੰਦਨ ਲਗਾਈ ਬਾਂਹ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਨਾਰੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਰਮ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਲੋਂ ਚਬਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪਾਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਹੋਰ, ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿਚ, ਉਸਦਾ ਕਮਲ-ਜਿਹਾ ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਸਿਨੇ ਵਿਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ, ਜਿਸਦੀ ਭਾਂਵਨਾਵਾਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਿਆਰ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਹੋਂਠਾਂ ਹੇਠ ਦਬਾ ਕੇ, ਤਿੱਖੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ, ਅਪਲਕ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵੇਖ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇੱਕ ਹੋਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੋਮਾਂਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਯੋਗੀ ਵਾਂਗ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ, ਸਭ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਦੁਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਸਭ ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਅਚ੍ਯੁਤ ਭਗਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਸੂਮ ਤੇ ਮੰਦਾਰਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਭੌਰੇ ਗੁੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁਭਗ ਸੀ, ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦਨ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਨੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਾ ਚੰਚਲ ਹੱਥ, ਤੇ ਰੇਤ ਨਰਮ ਤੇ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਨੇ ਦੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲਈ ਬੈਠਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ, ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਏ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਪੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਹਲਕੇ ਰੋਸ, ਹਾਸੇ, ਖੇਡੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਪੂਰਨ ਭੌਂਹਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਪਿਆਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਆਦਰ-ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਉਸਦੇ ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਛੂਹੇ। ਫਿਰ, ਉਹ ਹੌਲੇ ਰੋਸ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਜੋ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਆਰ ਵਾਪਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਕੋਈ ਨਾ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵਾਪਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਲੇ, ਦੱਸੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਠੀਕ ਹੈ?" ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋਸਤ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਨਾ ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਮ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਪੇ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਧਰਮ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਤਾਂ ਰਹੀ ਗੱਲ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਹਨ, ਅਕਰਤਘਨ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪਰ ਮੈਂ, ਹੇ ਸਖੀਓ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਰੀਬ ਆਦਮੀ, ਜਦੋਂ ਧਨ ਪਾ ਕੇ ਫਿਰ ਖੋ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਉਸੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਨਾਰੀਓ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੰਸਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ; ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਪੂਜਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਹੇ ਪਿਆਰੀਓ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਨਿਰਮਲ ਭਗਤੀ ਦਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲੰਬੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਪੂਰਾ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਕਰਤ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਇਨਾਮ ਹੋਣ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ' ਨਾਮਕ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦੀ ਬਤੀਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਗਤੀ ਰੂਪੀ ਯੋਗ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪੇ-ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਕਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਚਾਹਿਆ ਹੋਇਆ ਲਕਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ, ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਵੈਰਾਗ। ਇੱਕੋ ਗਿਆਨ, ਜਦੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੁੜੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਧੁਨੀ ਆਦਿਕ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਹੱਤੱਤੱਤਵ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਪੰਜ ਭਾਗ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਿਆਰਾਂ ਭਾਗੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅੰਡਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਉਹੀ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਕਤ ਹੈ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੂੜ੍ਹ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰਖਾ ਦਾ ਵੀ ਸੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਸਤੂ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਹੋਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਸਤੂ ਇਕੋ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਵੀ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ। ਕਰਮ, ਯਗ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਪਾਠ, ਸੰਯਮ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਤਿਆਗ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਅਨਨ ਭਗਤੀ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਉੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ, ਪ੍ਰੇਮ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਵਿਅਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।