ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਬੱਚਿਆਂ, ਤੇ ਘਰ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੈ, ਉਹ ਦਰਅਸਲ ਮੌਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਭੇਜਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੀ ਧੁਨ ਹਿਰਣ ਲਈ ਮੌਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ-ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਲਗਾਤਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ। ਜੀਵ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਜਾਂ ਉਸ ਵਸਤੂ ਦੇ ਜਾਣਨ ਦੇ ਜਰੀਏ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਘਟਨ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਨਾਲ ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਅਣੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਦ ਵਿਜਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰਨਾ, ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਕਤ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ। ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸੱਚੀ ਦਰਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਮਾਇਆ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਪੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤਲਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਹਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ—ਉਸਦਾ ਕੰਵਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਜੋ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਲਾਵਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜ ਗਈਆਂ; ਸਾਰੀਆਂ ਇਕਥੇ ਉੱਠ ਖੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਨ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਹਰੀ ਦਾ ਕੰਵਲ ਵਰਗਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲਿਆ; ਦੂਜੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਚੰਦਨ ਲਗੇ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਗੋਪੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਚਬਾਏ ਹੋਏ ਪਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲਿਆ; ਇਕ ਹੋਰ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਸਦਾ ਕੰਵਲ ਪੈਰ ਆਪਣੇ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਇਕ ਹੋਰ, ਜਿਸਦੀ ਭੌਂਹ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਿਆਰ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੀਆਂ ਤੀਖੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਮਾਨੋ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਬੁੱਲਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਬਾ ਕੇ। ਇਕ ਹੋਰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਝਪਕਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਕੰਵਲ-ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਦੇ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਈ। ਇਕ ਹੋਰ ਨੇ, ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰੋਮ-ਕੂਪ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਯੋਗੀ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕ ਉਠੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵਿਅਕਤੀ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਚਿੱਟੇ, ਨਰਮ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਬੰਕ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਬੇ ਤੇ ਮੰਦਰ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ, ਹਵਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਸੀ, ਤੇ ਭੌਰੇ ਗੁੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਰੇਤ ਨਰਮ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਚੰਚਲ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ। ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਲਕੜ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਪਰਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲਈ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਕੜ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਮੂਲ ਆਸਥਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਹਾਸੇ, ਖੇਡ-ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ, ਤੇ ਭਾਵ-ਭਰੀਆਂ ਭੌਂਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਉਸਦੇ ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਛੂਹ ਕੇ, ਉਸਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਨਕਲੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀਆਂ: “ਕੋਈ ਜਿਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਇਸਦਾ ਉਲਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸਤਪੁਰਸ਼, ਕਿਹੜਾ ਠੀਕ ਹੈ?” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਆਰਥ ਲਈ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋਸਤ ਹਨ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੱਚੀ ਮਮਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਮ—ਸਿਰਫ਼ ਸੁਆਰਥ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਧਰਮ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਾਕੀ ਤਾਂ ਛੱਡੋ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਸਤ, ਅਤਮ-ਤ੍ਰਿਪਤ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ, ਹੇ ਸਖੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਰੀਬ, ਜਦੋਂ ਧਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਖੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਉਸੀ ਧਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ, ਨਿਰਬਲ ਗੋਪੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਸੰਸਾਰੀ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਤਵ ਭੁਲਾ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆ ਗਈਆਂ; ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਪੂਜਿਆ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋਵੋ, ਹੇ ਪਿਆਰੀਓ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਨਿਰਮਲ ਭਗਤੀ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਵੀ, ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ; ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੇਕ ਕਰਮ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਇਨਾਮ ਹੋਣ।” ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਭਗਤੀ ਰੂਪ ਯੋਗ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੱਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਲੇਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਲੈਣ-ਦੇਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ; ਭਗਵਾਨ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰਾ ਦਿੱਸੇ। ਇਤਨਾ ਹੀ, ਪੂਰਨ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਯੋਗੀ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਮਨਚਾਹਾ ਲਕੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਵੈਰਾਗ। ਇਕੋ ਗਿਆਨ, ਜਦੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੁੜੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਵੀ ਧੁਨ-ਵਗੈਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਹੱਤੱਤੱਤਵ, ਅਹੰਕਾਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਿਆਰਾਂਵੀਂ ਰੂਪਤਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਉਹ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਇਕਾਗਰ, ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਗੂੜ੍ਹ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਸਤੂ, ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵੰਡਦੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਕੋ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅੱਧੀ ਵਿੱਚ, ‘ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ’ ਨਾਮਕ ਬਤੀਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਮਹਾਂ ਪੁਰਾਣ, ਪਰਮ ਹੰਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ।