ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਪਿਆਰੇ ਰਾਜਨ, ਇਲਾਵਾ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋ—ਇਹ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਇਸ ਤਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਨਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਚੌਂਕੀਆਂ ਤੇ ਫਤਹ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਓਹ ਮਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਭੌਂ ਵਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਨਰਕ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਨਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਮੌਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਖੂਹ ਆਤਮਾ ਲਈ ਖਤਰਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਨਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਨਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ, ਬੱਚਿਆਂ, ਘਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਪਤੀ, ਬੱਚਾ, ਘਰ—all ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਮੌਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੀ ਧੁਨ ਹਿਰਨ ਲਈ ਮੌਤ ਹੈ। ਇਸ ਜੀਵਾਤਮਾ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਜਗਤ-ਜਗਤ ਵਲ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਤੱਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਹੈ; ਜਦ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਜਾਂ ਮੀਡੀਆ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਲੀਨਤਾ ਹੈ; ਜਦ ਵਸਤੂ ਦੀ ਪਹਚਾਨ ਨਾਲ ‘ਮੈਂ’ ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਅਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਵਿਦਿਆ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਡਰਨਾ, ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਭਟਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਆਤਮਾ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਚੀ ਬੁੱਧੀ, ਜੋ ਯੋਗ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਣੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕੀਤੇ ਜੀਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਪੀਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਈਆਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੀਆਂ। ਫਿਰ, ਹਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਚਿਹਰਾ ਮੁਸਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ—ਉਹ ਜੋ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਵੀ ਭਟਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜ ਗਈਆਂ; ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਠ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਦਾ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ; ਦੂਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਚੰਦਨ ਲਗਿਆ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਗੋਪੀ ਨੇ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਬਾਈ ਹੋਈ ਪਾਨ ਦੀ ਪਤੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਈ; ਦੂਜੀ, ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਤਪ ਰਹੀ, ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਕਮਲ-ਪੈਰ ਆਪਣੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਇੱਕ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਾਲ ਵਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ, ਆਪਣੀ ਤੀਕਣ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀ ਜਾਪੀ, ਹੋਠਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦੰਦ ਦਬਾ ਕੇ। ਦੂਜੀ, ਅਣਖੁੰਝੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਦੇ ਤਰਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਤਰਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇੱਕ ਹੋਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਖਿੱਚ ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਾ ਲਿਆ, ਯੋਗੀ ਦੀ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਖੁਸ਼, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀਆਂ, ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਗਿਆਨ ਪਾ ਕੇ ਦੁਖ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਖ-ਮੁਕਤ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਚੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਜੈਸਮਿਨ ਅਤੇ ਮੰਦਾਰਾ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ, ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਗੁੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਸ਼ੁਭ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਚਲਾਕ ਹਥੇਲੀ, ਰੇਤ ਨਰਮ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਲਕੜੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਉਪਰਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਲਈ ਆਸਨ ਬਣਾਇਆ। ਉਥੇ, ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਧਾਰਦੇ ਹਨ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਕੜੀ ਦਾ ਇਕ ਮਾਤਰ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਹਾਸੇ, ਖੇਡ-ਭਰੀ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਤੇ ਭਾਵਪੂਰਨ ਭੌਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਝੂਠੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਜੋ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਹੜਾ ਠੀਕ ਹੈ? ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਿਤਰ ਹਨ, ਪਰ ਉਥੇ ਅਸਲ ਪਿਆਰ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਸਵਾਰਥ ਹੈ। ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ। ਕੁਝ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੂਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਰੱਜੇ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ, ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪਰ ਮੈਂ, ਹੇ ਦੋਸਤੋ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜੋ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਰੀਬ, ਧਨ ਪਾ ਕੇ, ਮੁੜ ਗਵਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਤਾਂ, ਤੁਸੀਂ, ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ, ਦੁਨੀਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਏ ਹੋ; ਜਦੋਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸੀਧਾ ਪੂਜਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋਵੋ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਨਿਰਮਲ ਭਗਤੀ ਦਾ ਫਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਨਾਲ ਵੀ, ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਤੁਹਾਡਾ ਇਨਾਮ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਧਿਆਇ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਬਤੀਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਭਗਤੀ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ— ਉਸ ਵੇਲੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ, ਅਸੰਗ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਵੀਕਾਰ ਤੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਧ ਗਿਆਨ ਹੀ ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ, ਪੁਰਸ਼; ਭਗਵਾਨ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਕ ਹੀ, ਪੂਰਨ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਯੋਗੀ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਇੱਛਤ ਲਕੜੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਵੈਰਾਗ। ਇੱਕ ਗਿਆਨ, ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ, ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਦੇ ਲਕੜੀ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।