ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਮ੍ਰਿਤ ਸੁਣਿਆ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਦਾਇਕ ਹਨ। ਇਹ ਕਥਾਵਾਂ ਕਵੀਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਥਾਵਾਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਫੈਲਾਈਆਂ, ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਦਾਨੀ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹਾਸੇ, ਪ੍ਰੀਤ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਧਿਆਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਪਤ ਗੱਲਾਂ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਨੂੰ ਉਲਝਾ ਕੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਗੋਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਪੈਰ ਪੱਥਰਾਂ, ਘਾਹ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਉਗੇ ਹੋਏ ਪੌਦਿਆਂ 'ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਮਨ, ਲੋਚ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਨੀਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਜਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਕਮਲ-ਜੈਸੇ ਪੈਰ, ਜੋ ਨਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੁਖ-ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੋਪੀਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ: “ਪਿਆਰੇ, ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਸਾਡੇ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਰੱਖੋ, ਸਾਡਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰੋ।” ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੋਠ, ਜੋ ਵਾਂਸਲੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਚੁੰਮੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੁਖ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੋਪੀਆਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ: “ਹੇ ਨਾਇਕ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੋਠਾਂ ਦਾ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੋ।” ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਯੁਗਾਂ ਵਰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਵਾਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੰਦ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਓਹਲਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੋਪੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਪੁੱਤ, ਪਰਿਵਾਰ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਖਰੀ ਵਾਰ, ਅਚੁਕ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮੁੜ ਘਰ ਜਾਵੇ? ਉਹ ਗੁਪਤ ਗੱਲਾਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਹਾਸਾ, ਪ੍ਰੀਤ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ ਦੀ ਚਮਕ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਲੋਚ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਲਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਰਜਾ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਲੋਚ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਥੋੜੀ ਜਿਹਾ ਵਿਛੋੜਾ ਹੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੋਪੀਆਂ, ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲ ਪੈਰ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਦਾ ਡਰ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੀਆਂ ਹਨ: “ਕੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰ ਤੇਜ਼ ਪੱਥਰਾਂ 'ਤੇ ਚਲ ਕੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ?” ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੀਵਤ ਹਨ, ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਏ ਦੀ ਇਕਤੀਵੀਂ ਅਧਿਆਏ, “ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਗੀਤ”, ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਰੁਕਮਣੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਗਏ। ਅਰਜੁਨ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲੋਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਲੁੱਟ ਗਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਵਾਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰੀ ਦੇ ਛੱਡਣ ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਦਵਾਰਕਾ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਜਾ, ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ। ਉਥੇ, ਮਧੁਸੂਦਨ, ਸਦਾ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ੁਭਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਬਚੀਆਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਪ੍ਰਸਥ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਾਦਿਆਂ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਧਾਰਕ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਸਭ ਵੱਡੀ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਜੋ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰਿ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਮਨਮੋਹਣੀ ਉਤਪੱਤੀਆਂ, ਸ਼ੌਰਿਆ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਣ ਅਤੇ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਚਾਹੇ ਕਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਚਤਮ ਵੈਰਾਗੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ, ਅਹੰਕਾਰ, ਵਧਦੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹੋਰ ਵਾਸਨਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਅਗਿਆਨ ਆਤਮਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ “ਮੈਂ” ਅਤੇ “ਮੇਰਾ” ਦੀ ਝੂਠੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਫਿਰ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਪੇਟ ਅਤੇ ਜਨਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਚ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦਇਆ, ਮੌਨ, ਬੁੱਧੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਲਾਜ, ਯਸ਼, ਖਿਮਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਸੁਖ—all ਇਹ ਗੁਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਚਲ, ਮੂਰਖ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਅਸੰਤ ਲੋਕਾਂ, ਦਇਆਯੋਗ ਜਾਂ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਭਟਕਾਵ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੀ ਨੂੰ, ਜਿਹੜੀ ਮਿਰਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਿਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ। ਸਿਰਫ਼ ਨਾਰਾਏਣ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਉਲਝਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ, ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ, ਮੋਹਣੀ ਔਰਤ ਦੇ ਵਲੋਂ ਰਚੀ ਹੋਈ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਜੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਦੀ ਵਕਰੀ ਚਲਾਵਟ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾ ਕਰੇ; ਜੋ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਦੁਆਰਾ ਸੱਚਾ ਆਤਮ-ਰੂਪ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਰਕ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਮਾਇਆ, ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਤਮ ਲਈ ਮੌਤ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਖੂਹ ਮੌਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ, ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਗਾਂ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਔਰਤ-ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਨ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਘਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਝੇ ਕਿ ਉਹ, ਜੋ ਪਤੀ, ਬੱਚਾ ਅਤੇ ਘਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਗਈ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੀ ਗੀਤ ਮਿਰਗੀ ਲਈ ਮੌਤ ਹੈ। ਸਰੀਰ, ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ-ਸੰਸਾਰ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੀਵ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਵਿਘਟਨ ਮੌਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਜਨਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਸਮਰਥਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਘਟਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ “ਮੈਂ” ਦੀ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਜਨਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ, ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਦਇਆ ਜਾਂ ਉਲਝਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਆਤਮਾ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਥੇ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਇਆ ਦੇ ਰਚੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।