ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੇ, ਤੇਰੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ, ਮਨਮੋਹਣੀ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਸਾਨੂੰ ਚਕਚੌਂਧ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਵੀਰ, ਆਪਣੇ ਹੋਂਠਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਪਾਲਣ ਕਰ। ਤੇਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੁੱਖੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਹਨ, ਉਹ ਕਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਲਾਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮੰਗਲ ਤੇ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਕਥਾਵਾਂ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚੇ ਦਾਨੀ ਹਨ। ਤੇਰੀ ਹਾਸੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹਾਂ, ਤੇਰੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਤੇਰੀਆਂ ਗੁਪਤ ਗੱਲਾਂ, ਜੋ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਮਨਮੋਹਕ, ਸਾਡਾ ਮਨ ਉਲਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੂੰ ਵ੍ਰਜ ਤੋਂ ਗਾਈਆਂ ਚਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਚਰਨ ਪੱਥਰ, ਘਾਹ ਤੇ ਨਰਮ ਅੰਕੁਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਤੈਨੂੰ ਚਾਹਵਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਜਦ ਤੂੰ ਨੀਲੇ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨ, ਜੋ ਨਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਇਹ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਾਡਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ। ਤੇਰੇ ਹੋਂਠ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਂਸਲੀ ਚੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਧਾਉਂਦੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਹੋਰ ਇੱਛਾ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵੀਰ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੋਂਠਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ। ਜਦ ਤੂੰ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਕ ਪਲ ਯੁੱਗ ਵਾਂਗ ਲੰਘਦਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਘੁੰਗਰਾਲੂ ਵਾਲ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ, ਜਿਹੜੇ ਮੰਦੇ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਲਕਾਂ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ, ਪਰਿਵਾਰ, ਭਰਾ ਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈਆਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ। ਤੇਰਾ ਰਸ ਭਰਿਆ ਗੀਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੇਰਾ ਰਸਤਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਵੇਗੀ? ਤੇਰੀਆਂ ਗੁਪਤ ਗੱਲਾਂ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਠਦਾ ਪ੍ਰੇਮ, ਤੇਰਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ, ਤੇ ਤੇਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਛਾਤੀ ਦਾ ਤੇਜ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਪਤੀ, ਸਾਡਾ ਮਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲਲਚਾ ਕੇ ਉਲਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵ੍ਰਜ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਮੰਗਲਮਈ, ਤੇਰਾ ਸਿਰਫ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਭਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਚਾਹਵਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਲਾਜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਅਸੀਂ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਤੇਰੇ ਸੋਹਣੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਕੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਕੀ ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕੀਲੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਸਾਡਾ ਮਨ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਤੈਥੋਂ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੀ ਭਾਗ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਇਕੱਤੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ, 'ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਗੀਤ', ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਵਸੁਦੇਵ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਵਹੁਟੀਆਂ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀਆਂ ਵਹੁਟੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਰੁਕਮਣੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈਆਂ। ਅਰਜੁਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਗੀਤ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਹ ਸਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕਰਵਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਟੁੱਟ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸਹੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਹਰੀ ਨੇ ਦੁਆਰਕਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ, ਸਿਵਾਏ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਲਿਸਾਨ ਨਿਵਾਸ ਦੇ। ਉੱਥੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਸਦਾ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਰਫ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ, ਬਚ ਗਈਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਾਦਿਆਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਧਾਰਕ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਆਪ ਮਹਾਨ ਪੰਥ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਜੋ ਭੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਵਿ਷्णੂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹਰੀ ਦੇ ਆਵਤਾਰ, ਵਿਰਤਾ ਤੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚਤਮ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਅਹੰਕਾਰ, ਵਧਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਕਾਮ ਵਲ ਲਗ ਕੇ ਹੋਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਨਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ, ਮੂਰਖ ਆਤਮਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਫੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਗਲਤ ਸੋਚ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਖੋਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਪੇਟ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਾਈ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਦਇਆ, ਚੁੱਪ, ਬੁੱਧੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਲਾਜ, ਯਸ਼, ਖਿਮਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਯਮ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਗੁਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਚੰਚਲ, ਮੂਰਖ, ਹਿੰਮਤ ਹਾਰੇ, ਅਧਰਮੀ, ਦਇਆਯੋਗ ਜਾਂ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਭਟਕਾਵਾ ਤੇ ਬੰਧਨ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਔਰਤ-ਅਸਕਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਿਰਗਣ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਦੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ, ਹਿਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਿਆ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਸਿਵਾਏ ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਕਦੇ ਵਿਕਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹੋਰ ਕੌਣ ਮੇਰੇ ਵਰਗੀ ਮਾਇਆ-ਸਾਜੀ ਔਰਤ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਸਿਰਫ ਭੌਹਾਂ ਚੁਕ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਸੱਚਾ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਗਤ ਨਰਕ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈ ਮਾਇਆ, ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਸਮਝੋ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਖੂਹ। ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਔਰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਨ, ਪੁੱਤਰ, ਘਰ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ, ਜੋ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਘਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤਕਦੀਰ ਵਲੋਂ ਭੇਜੀ ਮੌਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦਾ ਗੀਤ ਹਿਰਣ ਲਈ ਮੌਤ ਹੈ। ਜੀਵ, ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਰੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਜਗਤ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਲੜੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ। ਜੀਵ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਵਿਗਟਣਾ ਮੌਤ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਪਜਣਾ ਜਨਮ ਹੈ। ਜਦ ਵੇਖਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਵੇਖਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦੋਵੇਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਗਟਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜਦ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਜਨਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਵੇਖਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ; ਇੰਝ ਹੀ, ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਅਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਦੁੱਖੀ, ਨਾ ਉਲਝਣਾ; ਆਤਮਾ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਅਸਕਤ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਵਾਸ ਕਰੇ।