ਗੋਪੀਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਵਿਹਲੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੇਖੁਦੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਚੰਚਲ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੀਆਂ, ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਚ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੂਤਨਾ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣਾ ਛਾਤੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਰੋਣ ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ ਬਣ ਕੇ ਦਿਲਾਸਾ ਲਿਆ। ਇਕ ਹੋਰ ਨੇ ਛਕੜਾ-ਦੈਤ ਬਣ ਕੇ, ਪੈਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਖਾਈ। ਕੋਈ ਦੈਤ ਬਣ ਕੇ, ਜਿਹੜਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਕੋਈ ਵੱਜਦੇ ਵੱਸਦੇ, ਗੋਪਾਲਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਪੈਰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ। ਕੁਝ ਗੋਪੀਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਰਾਮ ਬਣ ਕੇ ਗੋਪਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਖੇਡ ਖੇਡਦੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੱਛਾ-ਦੈਤ ਬਣ ਕੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬਕਾਸੁਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਕ ਨੇ ਦੂਰ ਖੜੀ ਹੋਈ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਬੁਲਾਇਆ, ਦੂਜੀ ਵਾਂਗ ਵੰਸਲੀ ਵਜਾਉਂਦੀ ਤੇ ਖੇਡਦੀ ਹੋਈ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਈ। ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਾਹ ਵਾਹ ਕੀਤੀ, "ਵਧੀਆ ਕੀਤਾ!" ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਾਂਹ ਦੂਜੀ ਦੀ ਮੋਢੀ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹਾਂ, ਦੇਖੋ ਮੇਰੀ ਚਾਲ!" ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ। ਇਕ ਹੋਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹਵਾ ਜਾਂ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਡਰੋ ਨਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ ਹੈ," ਤੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਚੁੰਨੀ ਦੂਜੀ ਉੱਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੂਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਦੁਸ਼ਟ, ਦੂਰ ਹੋ ਜਾ! ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ!" ਇਕ ਹੋਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਓ ਗੋਪਾਲੋ, ਦੇਖੋ ਇਹ ਡਰਾਉਣਾ ਜੰਗਲ-ਅੱਗ! ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਵੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।" ਇਕ ਨਾਜੁਕ ਗੋਪੀ ਨੇ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਗੁਲਦਸਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮੂਠੀ-ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਇਸ ਮੱਖਣ ਚੋਰ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਹੰਡੀਆਂ ਤੋੜ ਕੇ ਮੱਖਣ ਚੋਰੀ ਕੀਤਾ!" ਡਰੀ ਹੋਈ ਦੂਜੀ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਢੱਕ ਲਈਆਂ ਤੇ ਡਰ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਪੀਆਂ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀਆਂ ਬੇਲੀਆਂ ਤੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਬਾਰੇ ਜਾਂਚ ਕਰਦੀਆਂ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖਾਉਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੇ ਸਨ—ਨੰਦਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਝੰਡਾ, ਕਮਲ, ਵੱਜਰ, ਅੰਕੁਸ਼ ਤੇ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਰਗੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ, ਗੋਪੀਆਂ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਇਹ ਕਿਸ ਦੀਆਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਨੰਦਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਬਾਂਹ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥਣ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਨੇ ਲਿਆ ਹੋਵੇ?" ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਇਹ ਜਰੂਰ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ।" "ਕਿੰਨੇ ਧੰਨ ਹਨ ਇਹ ਬੇਲ-ਬੂਟੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਧਾਰਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਗਹਿਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਬੜਾ ਦੁਖ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਚੁਣਿਆ, ਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਹੋਠ ਚੁੰਮਦੇ ਹਨ; ਇਥੋਂ ਅੱਗੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ, ਜਰੂਰ ਨਰਮ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਘਾਹ ਤੇ ਕਲੀਆਂ ਨੇ ਚੋਟ ਮਾਰੀ, ਤਾਂ ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।" "ਇੱਥੇ ਦੇਖੋ, ਗੋਪੀਆਂ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਰ ਗਹਿਰੀਆਂ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਭਾਰ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮੀਕਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਥੱਲੇ ਰੱਖਿਆ।" "ਇੱਥੇ, ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਲਈ ਫੁੱਲ ਚੁੱਕੇ; ਹਰ ਕਦਮ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।" "ਇੱਥੇ, ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੇ ਵਾਲ ਸਵਾਰੇ; ਜਰੂਰ, ਜਦ ਉਹ ਇੱਥੇ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਸਜਾਏ।" "ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲ ਖੇਡ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੀ ਲਾਚਾਰੀ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਦਰਸਾਈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਪੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਭੁਲਣ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਜਿਹੜੀ ਗੋਪੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਝਣ ਲੱਗੀ—"ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਹੋਰ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪੂਜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।" ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕ ਥਾਂ ਆਏ, ਉਸ ਨੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦੀ, ਹੁਣ ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਰੇ, ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਚੱਲ।" ਇਸ 'ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾ।" ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਗੋਪੀ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਵਿਹਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, "ਹਾਏ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਿਆਰੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਹੈਂ, ਕਿੱਥੇ ਹੈਂ, ਬਾਹੁ-ਬਲਸ਼ਾਲੀ? ਸੱਜਣ, ਆਪਣੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਖਾ, ਆਪਣੀ ਨੌਕਰਾਣੀ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ!" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦ ਗੋਪੀਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੀਆਂ, ਪਰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਚੱਕਰਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਮਾਧਵ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਚੰਦਨੀ ਰਹਿਣ ਤਕ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫਿਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ; ਜਦ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ, ਬੋਲ, ਕਰਮ—ਸਭ ਕੁਝ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ; ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ। ਮੁੜ, ਜਦ ਉਹ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਮਿਲੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਅੱਗ ਤੇ ਹਵਾ ਛੱਡਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਵਰਤਕ ਅੱਗ ਪ੍ਰਲਯ ਕਾਲ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦੇਵੇ। ਜਦ ਦਰਖ਼ਤ ਸੜਨ ਲੱਗੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਏ ਤੇ ਬਰਹਿਸ਼ਮਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। ਫਿਰ, ਬਚੇ ਹੋਏ ਦਰਖ਼ਤ ਡਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਰੀਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ, ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਕਾਰਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ, ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਹ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇਂਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ "ਦਕ੍ਸ਼" ਕਹਲਾਇਆ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ। ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਗੋਪੀਆਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ: "ਤੈਥੋਂ ਵਜ੍ਹ ਕੇ ਵ੍ਰਜ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਇੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਦਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ, ਤੇਰੇ ਭਗਤ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਿਸਣ; ਜੋ ਤੇਰੇ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਉੱਚੇ, ਪਤਝੜ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਕਮਲ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੀ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਹਾਂ; ਹੇ ਵਰਦਾਤਾ, ਕੀ ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮਾਰ ਦੇਵੇ?