ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਅਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਜਾਣਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜੋ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਗਿਆਨੀ ਹੀ ਅਸਲ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ—ਹਰੀ ਆਪ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ, ਤੁਹਾਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਗੁਪਤ ਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਮਾਮਲਾ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜੀਵ, ਜੋ ਘੁੰਮਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਿੱਠੜਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਆਸਰਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਛੇ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੱਗੇ ਭੁੱਖੇ ਭੇੜੀਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪਿੱਛੋਂ, ਇੱਕ ਹਰਣ, ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਮਾ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਮੱਧੁਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਸੁਗੰਧੀ ਫੁੱਲ—ਬਹੁਤ ਨਾਜੁਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਛਣਕਣ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਹੀ ਮਨ ਲਗਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਤਾਂ, ਛੇ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰਾਗਨੀ ਵਾਂਗ, ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ, ਸਮਾਂ—ਭੇੜੀਏ ਵਾਂਗ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਧਿਆਨ ਦੇ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਘਰ ਦੀਆਂ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਚ, ਅਣਜਾਣੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਮੌਤ—ਸ਼ਿਕਾਰੀ—ਆਪਣਾ ਤੀਰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਇਸ ਅਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜਿਸਦਾ ਦਿਲ ਤੀਰ ਨਾਲ ਛਿਦਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰਣ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਰੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਰਥਵਾਨ ਲਗਾਮ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਝੁੰਡ ਦੀਆਂ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ ਛੱਡ ਦੇ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੰਸ ਰੂਪ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿ ਕੇ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ। ਇਸ 'ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ, ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਆਇਆ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਧਿਆਪਕ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?" ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀਆਂ, ਉੱਥੇ ਤਾ ਸੰਤ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ, ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੜੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਉਸਨੂੰ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ, ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ, ਨਿਰੰਤਰ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਸੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਜੀਵ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਤੋਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਤੋਂ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਜਿਹੜਾ ਅਨੁਭਵਿਆ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਹੜਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ—ਤੈਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਹੋਵੇ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜੋ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੜੀਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਿਰਫ ਸਤਵਗੁਣ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ, ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ' ਅਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ, ਜਦ ਤਕ ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਆਦਿ-ਰਹਿਤ ਬਣਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਤ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਜਾਂ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿਚ, ਸਾਹ ਰੁਕਣ ਕਰਕੇ, 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ—ਇਹ ਮੌਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਗਰਭ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ, ਅਪਕਵਤਾ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਨਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਚੱਕਰ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ, ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਢੰਗਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ, ਪੀੜ੍ਹ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਲੂਣੀ ਘਾਹ ਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡਦੀ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਾਂਗ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ; ਜੋ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਭ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤਕ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਮ ਵਿਚ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਗੈਰ-ਅਸਲੀਅਤ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ, ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸਦਾ ਹੀ ਸਮਝ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਗਤ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਹੰਸਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਧਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹੀ, ਜੋ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ, ਕਪਿਲ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ austerity ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਢਿਲ ਨਾ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ; ਸਾਰੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਇਹ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਜੋ ਦੇਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਗਾਇਆ, ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲੀ; ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਫੇਰ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼, ਜੋ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਸਤੀਆਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕੀਆਂ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਦਾ ਹਾਥਣਾਂ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ, ਪਿਆਰ, ਮੁਸਕਾਨ, ਖੇਡੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਣ, ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਫਸੀਆਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਚਾਲ, ਮੁਸਕਾਨ, ਨਜ਼ਰ, ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, 'ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹਾਂ'—ਇਹ ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ। ਉਹ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਜੰਗਲੋਂ-ਜੰਗਲ ਭਟਕਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਸਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੀਆਂ; ਉਹ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀਆਂ, ਜੋ ਆਪ ਤਾਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। "ਹੇ ਅਸ਼ਵੱਥ, ਪਲੱਖ, ਨਿਆਗਰੋਧ ਰੁੱਖੋ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਲੰਘਦੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਮਨ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਚੋਰੀ ਕਰ ਗਿਆ?