ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਠੰਡੇ, ਰੇਤਲੇ ਤਟ ਤੇ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਓਥੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਹਿੰਦੀ ਸੁਗੰਧਤ ਹਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦੇ, ਕਦੇ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦੇ, ਕਦੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਰ-ਜੀਤ ਕਰਦੇ। ਕਦੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮਰਬੰਦੀਆਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਖਾਂ ਦੀ ਛੁਹਤ ਹੁੰਦੀ। ਹਾਸੇ, ਨਜ਼ਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਕਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਪਿਆਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਪਰ ਜਦ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਘਮੰਡ ਦੇਖੀ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਥੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਠੰਡਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਥੇ, ਪਹਿਲੇ ਦਸਮ ਸਕੰਧ ਦੇ ਉਨੱਤੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਹੰਸਾਂ ਲਈ ਉੱਚਤ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਕ ਭਾਵੁਕ ਨਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਪਰਮਪੁਰਖ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਭੌਰੇ ਵਾਂਗ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹਰੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਆਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਚਾ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨੀ—ਹਰੀ ਆਪ ਹੀ—ਸਭ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਮਨੁੱਖ, ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਵਾਬਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਇਹ ਗੁਪਤ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਆਨ ਹੈ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜੀਵ, ਜਦ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਮਧੁਰ ਗਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਭੁੱਖੇ ਭੇੜਿਆਂ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਜੋ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪਿੱਛੇ, ਇੱਕ ਹਿਰਣ, ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੜੀ ਬਾਤਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਪੱਕੇ ਆਸਰੇ ਨਹੀਂ। ਇਨਸਾਨ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਮਿਲਣ ਦੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੜੀ ਬੋਲੀਆਂ, ਛੇ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ, ਸਮਾਂ—ਭੇੜਿਆਂ ਵਾਂਗ—ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਘਰ ਦੀਆਂ ਰਸ ਭਰੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੱਛੇ, ਮੌਤ—ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਾਂਗ—ਤੀਰ ਚੁਕਦੀ ਹੈ। "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜਿਸਦਾ ਹਿਰਦਾ ਤੀਰ ਨਾਲ ਛੇਦਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕ, ਜਿਵੇਂ ਰਥਵਾਹਾ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਲਗਾਮ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੀੜ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਛੱਡ ਦੇ, ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੰਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਚ ਆ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿ, ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ ਜਾ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ। ਜੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?" ਰਾਜਾ ਫਿਰ ਆਖਦਾ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀਆਂ, ਉੱਥੇ ਤਾ ਸੰਤ ਵੀ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਉਹ ਆਖਦਾ, "ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਵੀਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਲੁਕਵੇਂ ਹਨ, ਪਰਤੱਖ ਨਹੀਂ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਕਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ, ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਘਨ-ਰਹਿਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਆਖ ਕੇ, ਮਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਨਰਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਜੋ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ, ਨਾ ਅਨੁਭਵਿਆ, ਉਹ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੀਵ ਆਤਮਾ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਰੂਪ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਹੋਵੇ।" "ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜੋ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਪਦਾਰਥ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਲਈ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਮਨ ਸਿਰਫ ਸਤਵ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ, ਚੰਦ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ, ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਮੈਂ' ਅਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਵਸਥਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਟੁੱਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਸੁੱਤ, ਮੂਰਛਾ ਜਾਂ ਪੀੜ ਵਿੱਚ, ਸਾਹ ਰੁਕਣ ਕਰਕੇ, 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ—ਮੌਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ।" "ਗਰਭ ਵਿਚ ਜਾਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਅਪਕਵਤਾ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਪਦਾਰਥ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਣ, ਚੱਕਰ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਕੇ, ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ, ਪੀੜ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਗੋਭੀ ਘਾਹ ਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਲਟਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡਦੀ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਦਿੱਸਦੇ ਪਦਾਰਥ ਵਾਂਗ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਗੈਰ-ਆਤਮਾ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਮੰਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿਰਜਣ, ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਮੈਤਰੇਯ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ, ਹੰਸਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿੱਧਲੋਕ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹੀ, ਜੋ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ, ਕਪਿਲ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ austerity ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ।" "ਉੱਥੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਹਰੇਕ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ।" "ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਇਹ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਗਾਇਆ ਸੀ; ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਨ੍ਹਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।