ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਇਸਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਮਿੱਠੇ, ਸੁਰਮਈ ਬੋਲ ਅਤੇ ਦਿਵਿਆ ਕਰਤੂਤਾਂ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ? ਤੁਹਾਡੀ ਸੋਹਣੀ ਮੂਰਤ ਨੂੰ ਤਾਂ ਗਾਵਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਵਿਰਖਾਂ ਤੇ ਹਿਰਣ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਡਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਆਏ ਹੋ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਦਿ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਂਗ। ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਹੱਥ ਸਾਡੀਆਂ ਦੁਖੀ ਛਾਤੀਆਂ ਤੇ ਮੱਥਿਆਂ 'ਤੇ ਰੱਖੋ। ਜਦੋਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਇਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ, ਤਾਂ ਸੁਯੋਗੀਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਸਵੈ-ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮਿੱਠਾ ਹੱਸੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਖਿੜ ਉਠੇ, ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਤਾਂ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਹੰਸੀ ਚਿੱਟੇ ਚਮੇਲੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕੀ, ਤੇ ਉਹ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਤੇ ਗਵਾਉਂਦਿਆਂ, ਵੈਜਯੰਤ ਮਾਲਾ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਸੋਭਾਵਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਠੰਢੀ ਰੇਤ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਖਿੜਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਗੰਧਤ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸੀ, ਖੇਡਦੇ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਕਦੇ ਬਾਹਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਕਦੇ ਗਲ ਲਾ ਕੇ, ਕਦੇ ਮਜ਼ਾਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਦੇ, ਕਦੇ ਕਮਰਬੰਦ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਕਦੇ ਨਖਾਂ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ, ਹੱਸਣ, ਨਿਗਾਹਾਂ ਤੇ ਹੰਸੀਆਂ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਇੰਝ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਾਣੀ ਗੋਪੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਦੇ ਆਸਾਰ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਦਸ਼ਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਣ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਹੰਸਾਂ ਲਈ ਮਹਾਂਪੁਰਾਣ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਧਾ ਦਸਵਾਂ ਸਕੰਧ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅਗਰਣੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਮਕ, ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਬੋਧ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਣ। ਹਰੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਸਵੈ-ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਤਾ ਭੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਹੀ ਅਸਲ ਅਧਿਆਪਕ—ਹਰੀ ਆਪ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਮਨੁੱਖ, ਤੁਹਾਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇੰਝ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਜੋ ਰਾਜ਼ੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜੀਵ, ਮਿੱਠੜਿਆਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਆਸਰਾ ਲੱਭਦਾ, ਛੇ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਉਹ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਚਲਦਾ ਜਾਂਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਭੁੱਖੇ ਭੇੜੀਏ ਹਨ, ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਹਿਰਣ, ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ: ਸੁਭਾਵਿਕ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਸਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਫੁੱਲ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਂਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਛਣਿਕ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਨ ਉਥੇ ਹੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਪੈਰੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਾਂਗ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੋਹਕ ਬੋਲੀ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਭੇੜੀਏ ਵਾਂਗ, ਸਮਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਬਿਨਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤੇ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਛੋਂ, ਅਣਜਾਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਮੌਤ—ਸ਼ਿਕਾਰੀ—ਤੀਰ ਚਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜਿਸਦਾ ਦਿਲ ਤੀਰ ਨਾਲ ਛਿੱਜ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਿਰਣ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਰਥਵਾਨ ਲਗਾਮਾਂ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਝੁੰਡ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੰਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਆ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਕਦਮ-ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਹਟ। ਰਾਜਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਧਿਆਪਕ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ, ਉੱਥੇ ਤਾ ਸੰਤ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਥੇ, ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਰਚਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਲੁਕਵੇਂ ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਲਗਾਤਾਰ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨਾਲ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਮਨੁੱਖ "ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ" ਆਖ ਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਨਮ-ਮਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਤੋਂ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਨਾ ਤਾਂ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਸੁਣਦਾ; ਪਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਰੂਪ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, embodied soul, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਰੂਪ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ—ਤੈਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੇ, ਕਈ ਵਾਰ, ਜੋ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਸਤੂਆਂ, ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ, ਚੰਨ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ, ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਵਸਥਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੁੱਤੇ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਸਾਹ ਰੁਕਣ ਕਰਕੇ, 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ—ਮੌਤ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਅਪੂਰਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਰਾਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਅੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਸਤੂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਚੱਕਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਸਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਇੰਝ, ਪੰਜ-ਭਾਗੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰਤ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ, ਪੀੜਾ ਤੇ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਜੂੰ ਰੇਂਗਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡਦੀ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਪਨੇ ਵਾਂਗ; ਜੋ ਸੀ, ਜੋ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਾਰਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਗੈਰ-ਆਤਮਾ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।