ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਰੱਖੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਾਡੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਸੇਵਕ ਬਣੀਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਜਟਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਕੁੰਡਲ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਹੋਠਾਂ ਦੀ ਮਧੁਰਤਾ, ਹਸਦੇ ਹੋਏ ਨੈਣ, ਭੈ-ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਵੱਖਰਾ ਸੀਨਾ—ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।” ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ, ਮਧੁਰ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਵਿਆ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੇ ਜਾਦੂ ਵਿਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਫਸ ਜਾਵੇ? ਤੁਹਾਡੀ ਸੋਹਣੀ ਮੂਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਦ ਗਾਈਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਹਿਰਣ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਭਲਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਅਸਰਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ?” ਗੋਪੀਆਂ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵ੍ਰਜ ਵਿਚ ਡਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਏ ਹਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਾਂਗ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, “ਹੇ ਦੁਖੀਆਂ ਦੇ ਮਿਤਰ, ਆਪਣਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਹੱਥ ਸਾਡੀਆਂ ਜਲਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਤੇ ਮੱਥਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ।” ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲੈਣ ਲੱਗੇ।” ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੈਣ ਨਾਲ ਖਿੜ ਉਠੇ, ਅਚੂਤ, ਚਿੱਟੇ ਚਮੇਲੀ ਦੇ ਜੁੜੇ ਵਰਗੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਦ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁਖ ਗੋਪੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਸਦੇ ਗੀਤ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਵੈਜਯੰਤ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਰਿਆ ਦੇ ਟੱਪਰ ਉੱਤੇ ਗਏ। ਠੰਢੀ, ਰੇਤਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਸੁਗੰਧਤ, ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਵਿਚ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ, ਗਲੇ ਲੱਗ ਕੇ, ਖੇਡਾਂ-ਮਜਾਕ, ਖਿੜੀਆਂ ਕੁਮਰਬੰਦਾਂ, ਨਖਾਂ ਦੀ ਛੋਹ, ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ, ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲਿਆ ਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਮਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਪਰ ਜਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਮਾਣ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਕੇਸ਼ਵਾ ਤੁਰੰਤ ਉਥੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਕਿਰਪਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਰਧ ਦੇ ਉਨਤੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਰਮਹੰਸਾਂ ਲਈ ਉੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਬੋਧ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਲਾ ਕੇ, ਸੰਸਾਰਕ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਸਵੈ-ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਤੀ ਭਰ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨੀ, ਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਆਪ ਹੀ ਹਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੁਹਾਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਜਦ ਮੈਂ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਇਹ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗੱਲ ਹੈ।” ਉਹ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇਂਦੇ ਹਨ: “ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜੀਵ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਚੱਲਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੇ ਪੈਰ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੱਲ ਲੋਭੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭੁੱਖੇ ਭੇੜੀਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਰੱਜਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਹਿਰਣ, ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਹੈ।” ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ: “ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ, ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਫੁੱਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਨਾਜੁਕ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਛਣਿਕ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਨ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ, ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ, ਭੇੜੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਸਮਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਬਿਨਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇ, ਜਦਕਿ ਮਨੁੱਖ ਘਰ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਤੇ ਮੌਤ—ਸ਼ਿਕਾਰੀ—ਤੀਰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜਿਸਦਾ ਦਿਲ ਤੀਰ ਨਾਲ ਛਿੱਦਰ ਹੋ ਗਿਆ।” “ਇਸ ਲਈ, ਹਿਰਣ ਦੀ ਚਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਰੋਕ, ਜਿਵੇਂ ਰਥਵਾਹਾ ਲਗਾਮਾਂ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਝੁੰਡੀ ਦੇ ਗੀਤ ਛੱਡ ਦੇ, ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੰਸ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਕਦਮ-ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾ।” ਰਾਜਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਸੋਚਿਆ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਜੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ?” “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ, ਉਥੇ ਤਾ ਸੰਤ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿਚ, ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਹੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।” “ਇਹ ਵਿਵਾਦ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਲੁਕਵੇਂ ਹਨ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ, ਉਹਦੇ ਫਲ ਭੋਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।” “ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਚਾਹੇ ਉਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ, ਭੋਗਦਾ ਹੈ।” “ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ, ‘ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ’ ਆਖ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” “ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਤੋਂ ਮਨ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਨਾ ਤਾਂ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ; ਪਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਰੂਪ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਆਤਮਾ, ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮਾਇਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।” “ਮਨ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਰੂਪ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵੀ; ਤੂੰ ਕਲਿਆਣੀ ਹੋਵੇਂ।” “ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜੋ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।” “ਜਦ ਮਨ ਕੇਵਲ ਸਤ੍ਵ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ, ਚੰਦ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ, ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਚਾਨਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” “‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਰੰਭ ਰਹਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।” “ਸੁੱਤ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਪੀੜ ਵਿਚ, ਸਾਹ ਰੁਕਣ ਕਰਕੇ, ‘ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਦੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ—even ਮੌਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਵੀ।” “ਗਰਭ ਤੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ, ਅਪਕਵਤਾ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਿਚ ਚੰਦ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” “ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਚੱਕਰ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ; ਵਿਅਕਤੀ ਜਦ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ।” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਨਾਲ, ਵਿਅਕਤੀ ਸਰੀਰ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ, ਪੀੜ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।” “ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਲੀਚੀ ਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡਦੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।” “ਅਣਦੇਖਿਆ, ਦੇਖੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ; ਜੋ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੇ, ਜੀਵਨ, ਕਰਮ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ।