ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਕ ਛਿਨ ਲਈ ਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ—ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ—ਤਰਸਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ। ਸਾਡਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਸਥਾਨ ਪਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸੇਵਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਦੀ ਆਰਜ਼ੂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਇਕ ਝਲਕ ਲਈ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਵਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਏ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਗਹਣੇ! ਸਾਡਾ ਮਨ ਤੁਹਾਡੀ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਨਜ਼ਰ ਲਈ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿਓ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਲਟਾਂ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਦੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਨਿਕਾਸ਼ ਹੈ, ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਜੋ ਨਿਰਭਉਤਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੀਨਾ ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਇਕੋ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਇਸਤਰੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਮਿੱਠੇ, ਸੁਰੀਲੇ ਬੋਲਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵਿਆ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਤੁਹਾਡੀ ਸੋਹਣੀ ਮੂਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਾਂ, ਪੰਛੀ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹਿਰਣ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਮੋਹਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਡਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹੋ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੁਖੀਆਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ! ਆਪਣਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਹੱਥ ਸਾਡੀਆਂ ਤੜਫਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਦੁਖੀ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ—ਮੁਸਕਰਾਏ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪਾ ਕੇ ਖਿੜ ਉਠੇ, ਆਸ ਪਾਸ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਜੀ ਚਮਕਦਾਰ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਂਦ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ, ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤਾਲੀ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਤੇ ਗਵਾਊਂਦੇ, ਵੈਜਯੰਤੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫਿਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਠੰਡੇ ਚਿੱਟੇ ਰੇਤ ਵਾਲੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਖੇਡਦੇ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਹਾਂ ਫੈਲਾਈਆਂ, ਗਲੇ ਮਿਲੇ, ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਹੱਸੇ, ਕਮਰਬੰਦ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਨਖਾਂ ਦੀ ਛੁਹ, ਹਾਸੇ, ਨਜ਼ਰਾਂ, ਮੁਸਕਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਮਾਣ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਮਾਣ ਦੇਖ ਕੇ, ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਥੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਅਸੀਸ ਦੇਣ ਲਈ ਇਹ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚਲੇ ਉਨੱਤੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਰਮਹੰਸਾਂ ਲਈ ਉੱਚਾ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਰਸ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੋਧ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹਰੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਹੀ ਸਭ ਲਈ ਆਸਰਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਰੱਤਾ ਭਰ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ—ਹਰੀ ਆਪ ਹੀ—ਸਭ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ! ਤੁਹਾਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਜੋ ਮੈਂ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ—ਇਹ ਗੁਪਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੱਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜੀਵ, ਜੋ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਛੇ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਵਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਧੁਨੀ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਗੇ ਭੁੱਖੇ ਭੇੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਮਾਂ ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਹਿਰਣ, ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ: ਨਰਮ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿਚ, ਆਸਰੇ ਵਾਲਾ ਜੀਵ, ਫੁੱਲ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਂਗ, ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਆਸਰਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਛਣਕਣ ਵਾਲੇ ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਉਸ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਾਂਗ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਤ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਭੇੜਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਸਮਾਂ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਉਮਰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਘਰ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਛੇ, ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ, ਮੌਤ—ਸ਼ਿਕਾਰੀ—ਤੀਰ ਮਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਇਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜਿਸਦਾ ਦਿਲ ਤੀਰ ਨਾਲ ਛਿੱਜ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਿਰਣ ਦੀ ਚਾਲ ਵੇਖ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਰੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਲਗਾਮ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਝੁੰਡ ਦੇ ਗੀਤ ਛੱਡ ਦੇ, ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੰਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਿਚ ਆ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਕਦਮ-ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਹਟ। ਰਾਜਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਜੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦੱਸਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ, ਉਥੇ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਰਮ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਹੈ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਲੁਕਵੇਂ ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਕਰਮ ਹੀ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ, ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਮਨੁੱਖ, "ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ" ਆਖ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਵਾਗਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮਨ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ, ਨਾ ਭੋਗਿਆ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਰੂਪ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੀਵਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਰਥ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਤਜਰਬਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਰੂਪ, ਭਵਿੱਖ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਖਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਆਸੀਸ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜੋ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਿਰਫ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ, ਚੰਦ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ, ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। "ਮੈਂ" ਤੇ "ਮੇਰਾ" ਦਾ ਭਾਵ, ਜਦ ਤੱਕ ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਾਲੀ ਬਣਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਨੀਂਦ, ਮੂर्छਾ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸਾਹ ਰੁਕਣ ਤੇ, "ਮੈਂ ਹਾਂ" ਦੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ—even ਮੌਤ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ। ਗਰਭ ਵਿਚ ਤੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ, ਅਪਕੁੱਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਰਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੁੰਦੇ, ਚੱਕਰ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁਖ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵ ਆਖਦੇ ਹਨ।