ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਵਿਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨਹਾਰ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਔਰਤ ਦਾ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਹੈ, ਪਰ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਮਿੱਤਰ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੇ ਹੋ।" ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, "ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਤੇਰੀ ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸਾਡੀ ਲੰਮੀ ਉਮੀਦ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਆਸ ਨੂੰ ਨਾ ਤੋੜੀਂ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ!" "ਸਾਡਾ ਮਨ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਘਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਹੱਥ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਤੇ ਪੈਰ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਹਿਲਦੇ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵੀਏ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰੀਏ?" "ਹੇ ਪਿਆਰੇ! ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੋਠਾਂ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਖਾ, ਹਾਸੇ, ਨਜ਼ਰਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਤਰ ਕਰ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਸਾਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵਾਂਗੀਆਂ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ।" "ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ! ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈਆਂ ਹਾਂ।" "ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਵਾਸਤੇ ਲਲਚਾਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਵਾਸਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਈਆਂ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਸਾਡਾ ਹਿਰਦਾ ਤੇਰੀ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਵਾਸਤੇ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬਖ਼ਸ਼।" "ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਲਟਾਂ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਹੋਠਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਮੁਸਕਾਨ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਤੇਰੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਜੋ ਨਿਡਰਤਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇਰਾ ਸੀਨਾ—ਜਿੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਤੇਰੀ ਦਾਸੀਆਂ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਾਂ।" "ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ ਤੇਰੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਦਿਵਯ ਕਰਤਬਾਂ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ? ਤੇਰੀ ਸੋਹਣੀ ਮੂਰਤ ਨੂੰ ਤਾਂ ਗਾਂਵਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਹਿਰਣ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ—ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਡਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਦਿ-ਦੇਵਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਹੇ ਦੁਖੀਆਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ, ਆਪਣਾ ਕਮਲ-ਹਥ ਸਾਡੀਆਂ ਜਲਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਤੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ।" ਇਹ ਦੁਖੀ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।" "ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਖਿੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।" "ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁਖੀ ਗੋਪੀਆਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਗਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਕਾਂਧ ਉੱਤੇ ਵੈਜਯੰਤੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।" "ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਠੰਢੀ ਰੇਤ ਵਾਲੇ ਤਟ ਉੱਤੇ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ।" "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਖੇਡਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਢਿੱਲੀਆਂ ਕੰਧੀਆਂ, ਨਖਾਂ ਦੇ ਛੂਹ, ਹਾਸੇ, ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਜਗਾਇਆ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਮਾਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਝਣ ਲੱਗੀਆਂ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਮਾਣਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੇਸ਼ਵ ਉਥੋਂ ਤੁਰੰਤ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅੱਧੀ ਦੇ ਉਨਤੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਹੰਸਾਂ ਲਈ ਮਹਾ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਭੌਰੇ ਵਾਂਗ ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦਾਸਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਨੁਭੂਤੀ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਣ।" "ਹਰੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹਨ, ਜਿਥੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।" "ਉਹੀ ਸਾਡਾ ਅਸਲ ਸਵੈ-ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਤਾ ਭੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ, ਉਹੀ ਸਿਆਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਐਸਾ ਗਿਆਨੀ ਹੀ ਅਸਲ ਅਧਿਆਪਕ—ਹਰੀ ਆਪ ਹੀ—ਹੈ।" ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ! ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਕ ਗੁਪਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਮਲਾ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।" "ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜੀਵ, ਜੋ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਸਰਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੇ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ (ਭੌਰਿਆਂ) ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਸਤੇ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਗੇ ਵੱਡਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਗੇ ਭੇੜੀਏ ਹਨ ਜੋ ਕਦੇ ਰੱਜਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਹਿਰਣ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੀਰ ਨੇ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ—ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਸਰਾ (ਜਿਵੇਂ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਮਹਿਕ) ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤੁਰੰਤ ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਉਥੇ ਹੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਾਂਗ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ, ਸਮਾਂ—ਭੇੜੀਏ ਵਾਂਗ—ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਬਿਨਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੀ ਦੌਰਾਨ, ਮੌਤ—ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਾਂਗ—ਤੀਰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਇਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜਿਸਦਾ ਹਿਰਦਾ ਤੀਰ ਨਾਲ ਛਿੱਜ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹਿਰਣ ਦੀ ਚਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਰਥਵਾਹ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਲਗਾਮ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਟੋਲੀ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੰਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਆ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿ ਕੇ, ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਵਾਪਸ ਮੁੜ।" ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਂ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ। ਜੇਕਰ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?" "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੇਰੀ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ, ਉਥੇ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।" "ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਜਾਣਨਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਰਚਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਲੁਕਵੇਂ ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, "ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਉਹ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ, ਸੁੱਖਮ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਸੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਜੀਵ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਕਹਿ ਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਲਣਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਉਹ ਅਨੁਭਵਿਆ, ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ; ਪਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਰੂਪ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਜੀਵ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮਨ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।" "ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਰੂਪ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ।" "ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜੋ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਿਰਫ ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦਾ, ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ, ਚੰਦ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ, ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਰੋਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਰੰਭ ਰਹਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।