ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਲਈ ਅਤੁੱਟ ਪ੍ਰੇਮ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ, ਪਤੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਛੱਡ ਕੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਪਰ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪਤੀ ਬੁਰੇ ਚਰਿਤਰ ਦਾ, ਅਭਾਗਾ, ਬੁੱਢਾ, ਮੰਦ, ਬਿਮਾਰ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਸੁਭਾਵਕ ਔਰਤਾਂ ਲਈ, ਪਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਫਲ; ਉਲਟ, ਇਸ ਨਾਲ ਬਦਨਾਮੀ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਫਲ, ਡਰ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਨਿੰਦਾ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।” ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸ਼ਰੀਰਕ ਨੇੜਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨ, ਵੇਖਣ, ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਭਗਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਾਪਸ ਜਾਓ।” ਜਦੋਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਪੋਂਝੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠ ਸੁੱਕ ਗਏ ਸਨ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਲਾਬੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਛਾਤੀ ਵੀ ਭਿੱਜ ਗਈ। ਉਹ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਖੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਝੁਕੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਲੋੜ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਪੋਂਝਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬੋਲਿਆ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਇੰਨਾ ਕਠੋਰ ਨਾ ਬੋਲੋ! ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈਆਂ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰੋ—ਸਾਨੂੰ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਨਾ ਠੁਕਰਾਓ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ, “ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਔਰਤ ਦਾ ਕਰਤਵ ਹੈ—ਪਤੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ। ਚੰਗਾ, ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰਯ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਹੋ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਹੋ।” “ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ। ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ, ਜਿਹੜੇ ਦੁਖ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਨੂੰ ਦਇਆ ਦਿਖਾਓ—ਸਾਡੀ ਲੰਮੀ ਚਿਰ ਦੀ ਆਸ ਤੁਸੀਂ ਨਾ ਟੋੜੋ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਣ।” “ਸਾਡੇ ਮਨ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਚੁਰੀ ਲਏ, ਹੁਣ ਘਰਾਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਸਾਡੇ ਪੈਰ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਹਟਦੇ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਵ੍ਰਜ ਵਾਪਸ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵਾਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?” “ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੰਝਾਂ, ਹਾਸੇ, ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਦਿਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਨ-ਰਸ ਪਿਲਾਓ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂਗੀਆਂ।” “ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਣ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ—ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਮਿਲਿਆ—ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਖੜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀਆਂ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ।” “ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਤੇ ਹੈ, ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਚਾਹੀਦੀ। ਤੁਹਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲਈ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।” “ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁਖ-ਨਾਸਕ, ਸਾਨੂੰ ਦਇਆ ਦਿਖਾਓ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਈਆਂ ਹਾਂ। ਹੇ ਪੁਰਸ਼-ਰਤਨ, ਸਾਡੇ ਦਿਲ ਤੁਹਾਡੇ ਮਿੱਠੇ ਹਾਸੇ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੇ ਹਨ—ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਦਾਨ ਦਿਓ।” “ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਲਟ ਹੈ, ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਬਾਲੀਆਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਹੋਠਾਂ ਦਾ ਰਸ, ਹਾਸੀ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਜੋ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਛਾਤੀ ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਵਾਸ ਹੈ—ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” “ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਮਿੱਠੇ, ਸੁਰੀਲੇ ਬਚਨਾਂ ਤੇ ਦਿਵਿ-ਕਰਤਬਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਗਾਂ, ਪੰਛੀ, ਰੁੱਖ, ਤੇ ਹਿਰਣ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ?” “ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਡਰ ਤੇ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਏ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਆਦਿ-ਪੁਰਾਣਿਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ। ਹੇ ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ, ਆਪਣਾ ਕਮਲ-ਹੱਥ ਸਾਡੇ ਜਲਦੇ ਦਿਲ ਤੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖੋ।” ਇਹ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ, ਉਹ ਮੋਹ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾਏ ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਖਿੜ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਅਚੂਤ ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਦੁਲਹਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੈਸਮਿਨ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਹਾਸੇ ਨਾਲ, ਚੰਨ ਵਾਂਗ, ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਮੁਖਿਆ ਨੇ ਗਾਇਆ ਤੇ ਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵੈਜਯੰਤੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦਿੰਦੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਠੰਢੀ ਰੇਤ ਤੇ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਹਵਾ, ਜੋ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲਿਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ, ਆਨੰਦਤ ਹੋਏ। ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਹੱਥ, ਗਲੇ ਮਿਲਣ, ਖੇਡ-ਮਿਸ਼ਲ, ਢੀਲੇ ਕਮਰ-ਬੰਧ, ਨਖਾਂ ਦੀ ਛੁਹ, ਹਾਸੇ, ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਾਮ-ਦੇਵ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਡੇ-ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕੇਸ਼ਵ ਤੁਰੰਤ ਉਥੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ, ਤਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਉਣਤੀਹਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਂਪਰਮਹੰਸਾਂ ਲਈ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ-ਪੁਰਖ, ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਭੌਂਰੇ ਵਾਂਗ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਲਾ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਜਰਾ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਹੀ ਅਸਲ ਅਧਿਆਪਕ—ਹਰੀ ਆਪ—ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਖ, ਤੁਹਾਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ—ਇਹ ਗੁਪਤ ਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਬਾਤ ਹੈ।” ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜੀਵ, ਜੋ ਆਸਰਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਠੇ ਗੀਤਾਂ ਵਾਲੇ ਛੇ-ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਲਾਲਚ 'ਚ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅੱਗੇ ਭਿਆਨਕ ਭੇੜਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਹਿਰਣ, ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਆਸਰਾ ਵਾਂਗ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਛਣਕ-ਸੁਖ ਦੀ ਖੋਜ 'ਚ, ਮਨ ਉਸ ਮਿਲਾਪ 'ਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ-ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਂਗ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮੋਹਕ ਬੋਲੀ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ, ਭੇੜਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਸਮਾਂ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਜੀਵਨ-ਅਵਧੀ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾ ਕਿ ਲੋਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪਿੱਛੇ, ਅਣਦੇਖਾ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ—ਮੌਤ—ਤੀਰ ਨਾਲ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਲ ਤੀਰ ਨਾਲ ਛਿਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਿਰਣ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖੋ ਤੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ, ਜਿਵੇਂ ਰਥ-ਸਵਾਰ ਰੱਸਾ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੇ ਝੁੰਡ ਦੇ ਗੀਤ ਛੱਡੋ, ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੰਸ ਦੇ ਆਸਰੇ 'ਚ ਆਓ—ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੋ ਤੇ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚੋ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ। ਜੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?” “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ, ਉਥੇ ਮਹਾਂ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੀ ਹੇਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਕਰਤਬ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਸਰੀਰ 'ਚ ਉਸ ਕਰਤਬ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਉਥੇ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।” “ਇਹ ਵਿਵਾਦ, ਜੋ ਵੇਦ-ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਲੁਕਵੇਂ ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਅਗਲੇ ਜੀਵਨ 'ਚ, ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ, ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।” “ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਸੋਦੇ, ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਸੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨਾਲ।” “ਜੋ ਇਹ ਮਨੁੱਖ, ‘ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ’ ਕਹਿੰਦਾ, ਮਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪਕੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” “ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮਨ ਦੇ ਚਲਣ ਤੋਂ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਨਾ ਤਜਰਬਾ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ; ਪਰ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਰੂਪ ਅੰਦਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਗਾਥਾ, ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਧਰਮ-ਸਿੱਖਿਆ, ਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਵਾਕ, ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਰਮ ਰਾਜ ਤੇ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।