ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਤੁਲਸੀ, ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਭਾਗਵਤ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅੱਧਾ ਸ਼ਲੋਕ ਜਾਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਲਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਸੂਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਗਵਤ ਦਾ ਨਿੱਤ ਪਾਠ, ਹਰੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਾ, ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਕੋ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਭਾਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਬਚਨ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੋਵਿੰਦ ਉਸਨੂੰ ਵੈкунਠ ਪਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਭਾਗਵਤ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਸੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਚੰਡਾਲ ਜਾਂ ਗਧੇ ਵਾਂਗ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਅਕਾਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਲਾਸ਼ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਮ ਪਾਪੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਸਵਰਗ ਦੀ ਸਭਾ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਹੀ ਹੈ। ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬੜੀ ਦੁਲਭ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਲੱਖਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸਿਆਣੇ, ਇਸ ਯੋਗ ਰਤਨ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ; ਇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਕੋਈ ਦਿਨ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਣਨਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਣਨਾ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਥੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਮਨ ਦੀ ਚਾਲ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਇਨੀਸ਼ੀਏਸ਼ਨ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨਾ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਮਰਥਤਾ, ਬਿਮਾਰੀ, ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਕਰਕੇ, ਸੱਤ ਦਿਨ ਸੁਣਨਾ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਫਲ ਤਪ, ਯੋਗ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਸੱਤ ਦਿਨ ਸੁਣ ਕੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ ਦਿਨ ਸੁਣਨਾ ਯਜਨ, ਵਰਤ, ਤਪ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਯੋਗ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਇਹ ਕਥਾ ਤਾਂ ਬੜੀ ਅਚੰਭੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਸਰਵੋਤਮ ਭਲਾ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਯੋਗ ਆਦਿ ਮਾਰਗ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ?" ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਰਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ। ਉਦ੍ਧਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਦ੍ਧਵ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ! ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ; ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿਓ। ਹੁਣ ਭਿਆਨਕ ਕਲੀ ਯੁਗ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਖ਼ਰਾਬ ਲੋਕ ਉੱਠਣਗੇ, ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਭੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਰੁੱਖੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ, ਭਾਰ ਨਾਲ ਦੁਬਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਗਊ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਸਰਾ ਲਵੇਗੀ; ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਖਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਗਤਵਤਸਲ, ਦਇਆ ਕਰੋ, ਨਾ ਜਾਓ; ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਚੇਤਨ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਭਗਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿਣਗੇ? ਨਿਰਗੁਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਔਖੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਸੋਚੋ।' ਉਦ੍ਧਵ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਰੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਸਾ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਜੋਤ ਭਾਗਵਤ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਕੇ, ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਰੂਪ—ਭਾਗਵਤ—ਹਰੀ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਪਾਠ, ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤ ਦਿਨ ਸੁਣਨਾ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਉਪਾਏਆਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰਕੇ, ਇਹੀ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦਾ ਧਰਮ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਧਰਮ ਕਲੀ ਵਿਚ ਦੁੱਖ, ਗਰੀਬੀ, ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਉਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਮਾਇਆ ਛੱਡਣ ਵਿਚ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਮ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਣਗੇ? ਇਸ ਲਈ ਸੱਤ ਦਿਨ ਸੁਣਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੀ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਜਦੋਂ ਨਾਗਸ਼੍ਰਵਣ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਧਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਚੰਭਾ ਹੋਇਆ—ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ, ਸੁਣੋ। ਭਕਤੀ, ਆਪਣੇ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਹਥ ਫੜਕੇ, ਅਚਾਨਕ ਆਈ। ਉਹ ਖ਼ਾਲਿਸ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਰੂਪ ਸੀ, ਮੁੜ ਮੁੜ 'ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਗੋਵਿੰਦ, ਹਰੇ, ਮੁਰਾਰੀ, ਨਾਥ' ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਭਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਗਹਣੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਸੋਹਣੇ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨੇ; ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਹੁਣ ਕਥਾ ਦੇ ਸਰ ਭਾਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ।' ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਭਕਤੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਭਕਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਅੱਜ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਾਲਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮੈਂ ਕਲੀ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਾਂ? ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੱਸਣ।' ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਹੇ ਭਕਤੀ, ਤੂੰ ਭਗਤਾਂ ਵਿਚ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਰੋਗ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਡਟ ਕੇ ਵੱਸ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਲੀ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਕਤੀ ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੇ ਦਾਸਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਟਿਕ ਗਈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗਰੀਬ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਹਰੀ ਦੀ ਭਕਤੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਧੰਨ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੀ ਆਪ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਭਕਤੀ ਦੀ ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਬੰਧ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਆ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਭਾਗਵਤ ਨਾਮਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀ ਕਹੀਏ! ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੀਉਂਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਣ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਤੇ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭੀ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੋਰ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਤਦ, ਜਦੋਂ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਅਸਾਧਾਰਣ ਭਕਤੀ ਦੇਖੀ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਆਪਣਾ ਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਆ ਗਏ।