ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਨੇਰਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਤੇਜ਼ੀ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਆਪ-ਰੋਸ਼ਨ, ਅਜਨਮਾ, ਬੇਅੰਤ ਹੈ—ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਅਨੁਭਵ। ਜਦੋਂ ਬੋਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਹੈ, ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਭਟਕਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਚਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅਰਥ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਯੋਗੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਪਦ੍ਰਵ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਯੋਗੀ, ਯੋਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਪਦ੍ਰਵ ਨੂੰ ਆਸਨ ਅਤੇ ਸਵਾਸ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਤਪ, ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਉਪਦ੍ਰਵ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮੈਰੀ ਧਿਆਨ, ਨਾਮ ਜਪ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਅਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲ ਕੇ ਅਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨਤਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਕੌਸ਼ਲ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ। ਜੇਕਰ ਯੋਗ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਬੁਧਿਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਯੋਗ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰੇ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਤੋਂ ਅਡੋਲ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਪਿਆਰੀ ਔਰਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਬੈਠੀ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਮੀਣ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਰੋਈ, ਨਿਸ਼ਕੰਨ, ਅਕੇਲੀ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ; ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛਾਤੀ ਦਬਾ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਕਾਰਾ: "ਉਠੋ, ਉਠੋ, ਰਾਜਾ! ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਚੋਰਾਂ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਕੰਪ ਰਹੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ, ਉਹ ਜਵਾਨ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗੀ, ਬਿਨਾ ਰੋਕ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਚਿਤਾ ਬਣਾਈ, ਪਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਸ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ 'ਚ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਥੇ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਮਿਤਰ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਮਧੁਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ: "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿਸ ਦੀ ਹੈਂ? ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਿਤਰ ਜਾਣਦੀ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕਦੇ ਘੁੰਮਦੀ ਸੀ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਮਿਤਰ, ਮੇਰੇ ਅਣਜਾਣ ਸਾਥੀ ਵਾਂਗ? ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਹੋਰ ਥਾਂ ਗਈ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ। ਹੇ ਉੱਚੀ, ਤੂੰ ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੰਸ, ਮਿਤਰ, ਮਨ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਸੀ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆ ਕੇ ਸੰਸਾਰੀ ਮਨ ਨਾਲ; ਤੂੰ ਘੁੰਮਦੀ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਪੰਜ ਬਾਗ, ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਇੱਕ ਰੱਖਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਕਮਰੇ, ਛੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਪੰਜ ਮੰਡੀ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਇਹ ਔਰਤ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਅ ਵਿਸ਼ੇ ਸੁਖ ਹਨ; ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਨ; ਪਾਚਕ ਅੱਗ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਮਰੇ ਹਨ; ਪਰਿਵਾਰ ਇੰਦ੍ਰਿਅਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਮੰਡੀ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਤੱਤਵਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ; ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਇਆ, ਪਰ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਥੇ, ਤੂੰ, ਰਾਮ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ, ਆਨੰਦ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਖੋ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਸੰਗਤ ਤੋਂ, ਮਿਤਰ, ਤੂੰ ਇੰਨੀ ਗਿਰੇ ਹੋਏ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ। ਤੂੰ ਵਿਦਰਭ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਇਹ ਨਾਇਕ ਤੇਰਾ ਮਿਤਰ ਹੈ; ਤੂੰ ਪੁਰੰਜਨੀ ਦਾ ਪਤੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਰੋਕਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝਦੀ ਹੈਂ; ਦੋਵਾਂ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਹੰਸ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੂੰ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਮੈ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਮੈਂ ਹੈਂ—ਇਹ ਸਮਝ, ਮਿਤਰ; ਗਿਆਨੀ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਤੀ ਭੀ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਰਪਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਉਹੀ ਸਾਡੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦਾ ਹੰਸ, ਦੂਜੇ ਹੰਸ ਦੁਆਰਾ ਜਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਹਾਲਤ 'ਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਸਹੀ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਯਾਦ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਹੇ ਬਰਹਿਸ਼ਮਤ, ਇਹ ਰੂਹਾਨੀ ਢੰਗ ਵਿੱਚ, ਪਰੋक्ष ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਿਆਤਾ ਹੈ, ਪਰੋਖਤਾ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਰਾਤ ਆਈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ, ਆਤਮ-ਰਸ ਭਰੀਆਂ ਪਤਝੜ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ, ਜਸਮੀਨ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਦੇਖੀਆਂ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰਸ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਚੰਦ, ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਬੀ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ; ਉਹ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਸਾਫ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਆਵੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ, ਚੰਦ ਦੀ ਗੋਲਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਕੇਸਰੀ ਰੰਗ ਨਾਲ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਂ ਰੰਗੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ, ਨਰਮ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਮਿੱਠੀ, ਮੋਹਕ ਧੁਨ ਗਾਇਆ। ਉਹ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲੋੜ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸੀ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈਆਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨ ਵਾਲੇ ਝੂਮਦੇ ਸੀ। ਕੁਝ, ਦੁੱਧ ਦੋਹਦੇ ਹੋਏ, ਕੰਮ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲ ਪਈਆਂ; ਹੋਰ, ਦੁੱਧ ਚੁੱਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾ ਪਿਲਾ ਕੇ, ਤੁਰ ਪਈਆਂ। ਕੁਝ, ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਦਿਆਂ, ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਕੁਝ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖਵਾਉਂਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਹੋਰ, ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਪਣਾ ਖਾਣਾ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲ ਪਈਆਂ। ਕੁਝ, ਲੱਗਣ ਲਾ ਰਹੀਆਂ ਜਾਂ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਰਹੀਆਂ, ਕੁਝ ਅੱਖਾਂ 'ਤੇ ਲੱਗਣ ਲਾ ਰਹੀਆਂ, ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਵਿਖੜੇ ਹੋਏ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਦੌੜ ਪਈਆਂ।