ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪਹਚਾਣ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੁਣ, ਮਾਇਆ, ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਸੁਖ ਦੀ ਖੋਜ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੁਣ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਵੀ ਹੋਣ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਆਉਣ ਜਾਂ ਜਾਣ ’ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਤਮਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਿਨਾਸੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਤ, ਰਜ, ਤਮ—ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨ—ਕਦੇ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੀ ਮੈਲ ਪੱਕੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਣਾਏ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਕ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਝੂਠੇ ਯੋਗੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਆਦਤਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ’ਤੇ ਫਿਰ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ ਤਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਹਨ, ਜੀਵ ਕੁਝ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਲਾਲਚ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਖੜਾ, ਬੈਠਾ, ਤੁਰਦਾ, ਲੇਟਿਆ, ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ—ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਮਨ ਜਦ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਉਲਟ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਦੇ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਜੋ ਪੈਟਰਨ ਹਨ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਆਤਮਾ ਨਾਂ ਫੜੀ ਜਾਂ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸਮਝ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ, ਅਜਨਮਾ, ਅਣਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ; ਇੱਕੋ ਇਕ ਹੈ, ਜਦ ਬੋਲੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਬੋਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਵੱਖਰਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬੇਮਤਲਬ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਡਿਆਈ ਹੈ; ਇਹ ਦੁਇਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦਾ ਯੋਗ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਚ ਉਪਜੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਯੋਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਆਸਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ austerity, ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮੇਰੀ ਸਿਮਰਨ, ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਜਾਂ ਯੋਗ ਦੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਅਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਠੀਕ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਕਾਬਿਲ-ਏ-ਤਾਰੀਫ਼ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਇਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ, ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ। ਜੇ ਯੋਗ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਮਝਦਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਗੋਂ ਯੋਗ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਅਡੋਲ, ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਪਿਆਰੀ ਇਸਤਰੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ, ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਦਿਲ ਨਾਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਹਰਣੀ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ, ਲਾਚਾਰ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ, ਰੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਛਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਦੀ ਹੈ: “ਉਠੋ, ਉਠੋ, ਹੇ ਰਾਜਾ! ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੋਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਲਟਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਡਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਉਹ ਰੋਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਚਿਤਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਚ ਲਾ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮਿੱਤਰ, ਇੱਕ ਆਤਮ-ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿਸਦੀ ਹੈਂ? ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਮੰਨਦੀ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕਦੇ ਘੁੰਮੀ ਸੀ? ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਹੈ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਣਜਾਣ ਸਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸੀ? ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੀ ਗਈ, ਸੰਸਾਰੀ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ। ਹੇ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਾਡਾ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੰਸਾਰੀ ਮਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈ ਥਾਂ ਵੇਖੀ। ਪੰਜ ਬਾਗ, ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਇੱਕ ਰਖਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਕਮਰੇ, ਛੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਪੰਜ ਮੰਡੀ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤ—ਇਹ ਔਰਤ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਸੁਖ ਹਨ; ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਨ; ਪਚਾਊ ਅੱਗ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਮਰੇ ਹਨ; ਪਰਿਵਾਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਮੰਡੀ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ; ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਇਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ। ਉਥੇ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ, ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਤੇ ਸੁਣਨ ਖੋ ਬੈਠੀ; ਉਸ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮਾਲਕ, ਤੂੰ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਤੂੰ ਵਿਦਰਭ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਇਹ ਨਾਇਕ ਤੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ; ਤੂੰ ਪੁਰੰਜਨੀ ਦਾ ਪਤੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਨੌਂ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮੰਨਦੀ ਹੈਂ; ਨਾਂ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾਂ ਉਹ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਹੰਸ ਸਾਡੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੂੰ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ—ਇਹ ਸਮਝ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ; ਗਿਆਨੀ ਸਾਡੀ ਵਿਚਕਾਰ ਰਤਾ ਭੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਨਿਗਾਹ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਅੰਦਰਲੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦਾ ਹੰਸ, ਦੂਜੇ ਹੰਸ ਵਲੋਂ ਜਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਿਆ; ਉਸ ਸੁਧਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਯਾਦ ਮੁੜ ਪਾ ਲਈ। ਹੇ ਬਰਿਹਿਸ਼ਮਤ, ਇਹ ਸਭ ਰੂਪਕ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਰੋਕਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।