ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਰਖ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਖੰਡਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਾ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਹੈ, ਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਦਾਨਵ, ਨਾ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਅੱਗ ਨਾਲ। ਮਨ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਬੁੱਧਿ ਸਤ੍ਵ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਵਾਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਉਤੇਜਿਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਬਦਲ ਆਉਣ ਜਾਂ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਿਪਕਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਸਤ੍ਵ, ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ—ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ—ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਪੱਕੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਰਜੋਗੁਣ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਕਈ ਝੂਠੇ ਯੋਗੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਜੋਰ ਤੇ ਯੋਗ ਦੁਬਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਰਮ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਕ੍ਰਿਆ ਹੋਣੀ ਹੀ ਹੈ, ਜੀਵ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਬੈਠਾ, ਤੁਰ ਰਿਹਾ, ਲੇਟਿਆ, ਕੁਝ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਵੀ ਹਾਲਤ ਆਤਮਾ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਮਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਵਸਤੂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਉਲਟ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਜੋ ਚੱਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਵਿਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨਾ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸੂਰਜ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਨੇਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਤੇਜ਼ ਦਰਸ਼ਟੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧਿ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ, ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਅਪਾਰ ਹੈ—ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਸੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਬੋਲੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਤੇ ਜਿੰਦ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਹੈ: ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਦਾ ਭਾਵ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੇਕਰ ਉਹ ਅਰਥਹੀਣ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਫ਼ਤ ਹੈ; ਇਹ ਦਵੈਤ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦਾ ਯੋਗ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਘਨਾਂ ਨੇਕਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਯੋਗੀ ਯੋਗ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ, ਆਸਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਤਪ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮੇਰੀ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਯੋਗੀ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਅਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਥਿਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਕਲਾ ਮਨਾਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫਲ। ਜੇ ਯੋਗ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਯੋਗ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਇਹ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਘਨਾਂ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਸਨਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਪਿਆਰੀ ਇਸਤਰੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਦਿਲ ਨਾਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਮਿਰਗਣੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਤੇ ਬੇਸਾਥੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਦੀ ਹੈ; ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਨੇ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਦੀ ਹੈ। "ਉਠੋ, ਉਠੋ, ਹੇ ਰਾਜਾ-ਰਿਸ਼ੀ! ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਚੋਰਾਂ ਤੇ ਅਯੋਗ ਖਸ਼ਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਰਹੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ; ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਬੈਠੀ। ਉਸਨੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਚਿਤਾ ਬਣਾਈ, ਪਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਮਰਨ ਲਈ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਥੇ, ਉਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮਿੱਤਰ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਜਦ ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿਦਾਂ ਦੀ ਹੈਂ? ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦੀ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕਦੇ ਘੁੰਮੀ ਸੀ?" "ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਹੈ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਅਣਜਾਣ ਸਾਥੀ ਸੀ? ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੀ ਗਈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ।" "ਹੇ ਭਦਰ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ ਹੰਸ ਹਾਂ, ਮਿੱਤਰ, ਜੋ ਮਨ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।" "ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੰਸਾਰੀ ਮਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਵਲੋਂ ਬਣੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।" "ਪੰਜ ਬਾਗ, ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਇੱਕ ਰੱਖਵਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਕੋਠੜੀਆਂ, ਛੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਪੰਜ ਹੱਟੀਆਂ, ਤੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਘਰ—ਇਹ ਔਰਤ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸੀ।" "ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖ ਹਨ; ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਨ; ਪਚਾਉਣ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਤੇ ਭੋਜਨ ਕੋਠੜੀਆਂ ਹਨ; ਪਰਿਵਾਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਗੁੱਛ ਹੈ।" "ਹੱਟੀ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਤੱਤਿਕ ਸੁਭਾਵ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ; ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਇੱਥੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਪਰ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ।" "ਉਥੇ, ਤੂੰ ਰਾਮਾ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਤੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਗਵਾ ਬੈਠੀ; ਉਸ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਾਲਕ, ਤੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਗਈ।" "ਤੂੰ ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਇਹ ਨਾਇਕ ਤੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ; ਤੂੰ ਪੁਰੰਜਨੀ ਦਾ ਪਤੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਨੌਵੇਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਉਸ ਵਲੋਂ ਜਕੜੀ ਹੋਈ ਸੀ।" "ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪੁਰਖ ਤੇ ਪਤਿਵਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮੰਨਦੀ ਹੈਂ; ਦੋਵੇਂ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਹੰਸ ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਚਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਤੂੰ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਮੈਂ ਹੈਂ—ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ; ਗਿਆਨੀ ਕਦੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਤਾ ਭਰ ਭੀ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।" "ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਰਪਣ ਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਗਾਹ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਅੰਦਰਲੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ।