ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਗਿਆਨ, ਵਿਵੇਕ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਤਪ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੇ ਤਰਕ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ 'ਚ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਕਾਰਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਮੱਧ ਵਿਚ ਵੀ ਸਦਾ ਵਰਤਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਸਭ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਵਾਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਵੀ, ਮੈਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ। ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਾਰਣ, ਫਲ ਤੇ ਕਰਤਾ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ ਜੋ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਨਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਮੱਧ ਵਿੱਚ—ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਲੋਂ ਸਤਿ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਜੋ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਜਸ ਗੁਣ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਾਫ਼ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਵੈ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ, ਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਨਾ ਦੇਵ, ਨਾ ਦੈਤ, ਨਾ ਪਵਨ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਹੈ; ਮਨ ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਬੁੱਧਿ ਸਤ੍ਵ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੂਹ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਪਛਾਣ ਲਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ? ਜੇ ਉਹ ਉਤਲੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਕੀ ਦੁਖ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਆਉਣ ਜਾਂ ਜਾਣ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਆਤਮਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ—ਸਤ੍ਵ, ਰਜਸ, ਤਮਸ—ਦੇ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਹੜੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਵਿਚ ਰਜਸ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਵ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਣਾਏ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਰਗ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਝੂਠੇ ਯੋਗੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਿਛਲੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਫਿਰ ਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਜੀਵ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਭਾਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਬੈਠਾ, ਤੁਰ ਰਿਹਾ, ਲੈਂਟ ਰਿਹਾ, ਕੁਝ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਖਾਣਾ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਜਿਸ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਮਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਰੂਪ ਵੇਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਜਾਗਣ 'ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਜੋ ਲਕੀਰ ਅਗਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨਾਂ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਛੱਡੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਗਦਾ ਸੂਰਜ ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਨੇਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰਾ ਤੇਜ਼ ਤਰਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਆਪ ਤੋਂ ਚਾਨਣੀ, ਅਜੰਮਾ, ਅਪਾਰ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਦ ਬੋਲਣ ਥਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਕੋ-ਇੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਾਇਆ ਇਤਨੀ ਹੀ ਹੈ—ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਚ ਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਅਵਿਰੁੱਧ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜੇ ਅਰਥਹੀਣ ਹੋਵੇ, ਸਿਰਫ਼ ਵਡਿਆਈ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਦਵੈਤਤਾ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਤੁਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਰੀਰਕ ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਯੋਗ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ, ਅਸਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਰੋਗ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਤਪ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਨਾਮ ਜਪ ਜਾਂ ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਹਰਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਹੁਨਰ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫਲ। ਜੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਸ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਬਲਕਿ ਯੋਗ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲਗ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਅਡੋਲ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਉਹ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈ ਹਰਣੀ ਵਾਂਗ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ; ਆਪਣੇ ਸਿਨਿਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰ ਉਠੀ। "ਉਠੋ, ਉਠੋ, ਹੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀ! ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ, ਉਹ ਨਾਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ; ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰੋਕੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਦਿੱਤੇ। ਉਸਨੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਚਿਤਾ ਬਣਾਈ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰਖਿਆ ਤੇ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣ ਲਈ ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਚਿਤਾ ਤੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਉਥੇ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਮਿੱਤਰ, ਜੋ ਆਤਮ-ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ ਆਇਆ, ਜਦ ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲੇ: "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿਸਦੀ ਹੈਂ? ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕਦੇ ਘੁੰਮਦੀ ਸੀ?" "ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਹੈ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਅਣਜਾਣ ਸਾਥੀ ਸੀ? ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਸੰਸਾਰੀ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ।" "ਹੇ ਉੱਚ ਜਨ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ ਹੰਸਾਂ ਵਾਂਗ, ਮਨ-ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸੀ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸਾਡਾ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੰਸਾਰੀ ਮਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆ ਗਈ; ਘੁੰਮਦੀ-ਘੁੰਮਦੀ, ਤੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਥਾਂ ਵੇਖੀ।" "ਉਥੇ ਪੰਜ ਬਾਗ, ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਇੱਕ ਰਖਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਕੋਠੜੀਆਂ, ਛੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਪੰਜ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਨਸਲ ਸੀ—ਇਹ ਔਰਤ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸੀ। ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ ਸੁਖ ਹਨ, ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਨ; ਪਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਤੇ ਭੋਜਨ ਕੋਠੜੀਆਂ ਹਨ; ਪਰਿਵਾਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ।" "ਬਾਜ਼ਾਰ ਕਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਤੱਤ-ਸਭਾਵ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ; ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਰੂਮਾਨਚਕ ਕਹਾਣੀ, ਸੱਚਾਈ, ਮਾਇਆ, ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।