ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਦੋਂ ਕਰਿਸ਼ਨ, ਸਭ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੰਦਾ ਜੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੱਤੀ। ਨੰਦਾ ਜੀ ਨੇ, ਜਦ ਕਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਸਧਾਰਣ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਖਿਆ, ਤਬ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਜਾਤੀ-ਭਾਈਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਸਨ, ‘ਕੀ ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਗੰਤਵ ਦਿਖਾਵੇਗਾ?’ ਕਰਿਸ਼ਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਦਇਆ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਚਾਰਿਆ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕ, ਅਗਿਆਨ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ ਰਸਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਗੰਤਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਰਿ ਨੇ ਗੋਪਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਲੋਕ ਦਿਖਾਇਆ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਸਤ, ਗਿਆਨ, ਅਨੰਤ—ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਦੀਵੀ ਚਮਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤਬ ਦੇਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਕੇ, ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਦੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅਕ੍ਰੂਰ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ, ਉਹ ਥਾਂ ਦੇਖ ਕੇ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਕਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਤਕਾਰੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਰਧ ਦੇ ਅਠਾਈਂਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚ ਹੰਸ-ਸਮਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪੁਰਾਣ ਹੈ। ਕਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਦੱਸੀ: ਗਿਆਨ, ਵਿਵੇਕ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਤਪ, ਤਜਰਬਾ, ਪਰੰਪਰਾ, ਅਤੇ ਤਰਕ—ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਉਹੀ ਸਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਸੋਨਿਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਣ, ਫਲ ਅਤੇ ਕਰਤਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਜਾਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਚੌਥਾ ਰੂਪ ਹੀ ਸਤ ਹੈ। ਜੋ ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਾ ਪਿੱਛੋਂ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਨਾਂਵ ਹੈ; ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਜੋ, ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਪਸ਼ਟ ਤਰਕ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਸਾਰ ਕੇ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਕੱਟ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਓ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਰਹੋ। ਆਤਮਾ ਨਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਣੇ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਨਾ ਦੇਵ, ਨਾ ਦਾਨਵ, ਨਾ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਅੱਗ ਹੈ; ਮਨ ਸਿਰਫ ਅਨਾਜ, ਬੁੱਧਿ ਸਤਵ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਵਾਸ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ। ਜਾਂ, ਜੇ ਉਹ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ, ਹੋਣ ਤੇ ਬਾਅਦ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਅਵਿਨਾਸੀ, ਸਤਵ, ਰਜਸ, ਤਮਸ—ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਪਰਾਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਡਾਢੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ, ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੀ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਮਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਝੂਠੇ ਯੋਗੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਆਏ ਵਿਘਨ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਫਿਰ ਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਰਮ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਜਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਵਲੋਂ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਆਨੰਦ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਖੜ੍ਹਾ, ਬੈਠਾ, ਤੁਰਦਾ, ਲੇਟਾ, ਛੱਡਦਾ ਜਾਂ ਖਾਣਾ—ਜੋ ਵੀ ਹਾਲਤ ਆਤਮਾ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵੇਖੇ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰਕ ਨਾਲ ਉਲਟ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ, ਸਿਰਫ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨਾ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ, ਨਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸੂਰਜ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਤੀਖੀ ਵਿਵੇਕ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪ-ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ, ਅਜੰਮ, ਅਪਾਰ, ਸਭ ਦਾ ਮਹਾਨ ਅਨੁਭਵ ਹੈ; ਇਕ-ਮਾਤ੍ਰ, ਜਦੋਂ ਬੋਲਣ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲਣ ਤੇ ਜੀਵਨ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਭਟਕਣ ਇਤਨੀ ਹੈ: ਸ਼ੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ; ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਲਈ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ, ਪੰਜ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਵਿਰੋਧਤ, ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ, ਭਾਵੇਂ ਅਰਥ-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਸਿਰਫ ਵਡਿਆਈ ਹੈ; ਇਹ ਦੁਵਿਤਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਯੋਗੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਯੋਗ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਵਿਘਨਾਵਾਂ ਰੋਕ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਸਨ ਤੇ ਰੋਕ (ਕੰਟਰੋਲ) ਨਾਲ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਤਪ, ਮੰਤਰ ਤੇ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ, ਜਾਂ ਯੋਗ-ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲ ਕੇ, ਅਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਚਤੁਰਾਈ ਮਾਣਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਤਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ। ਜੇ ਯੋਗ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਬੁਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਯੋਗ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਯੋਗੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਹਾਰੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਅਡੋਲ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿਆਰੀ ਇਸਤਰੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਢਿੱਠੀ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈ ਹਿਰਣੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ, ਲਾਚਾਰ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸਾਥੀ, ਰੋ ਰੋ ਕੇ, ਛਾਤੀ ਦਬਾ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਦੀ ਹੈ। “ਉਠੋ, ਉਠੋ, ਹੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀ! ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੁਆਰਾ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਡਾਕੂਆਂ ਤੇ ਵਿਦਰ-ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ।