ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਹ੍ਰੀਸ਼ੀਕੇਸ਼—ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ—ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਿਅਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡੇ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਵਰੁਣਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਠੰਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ-ਮਾਰਗ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ! ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਉਪਜ ਕਦੇ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਵਰੁਣ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਨਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਰ ਬੈਠਿਆ। ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ—ਮੇਰੀ ਇਸ ਗ਼ਲਤੀ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹੋ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਿਖਾਓ। ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ! ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੈ ਜਾਓ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰੁਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕਰਨ ਤੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ—ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਰਤ ਆਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੱਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਨੰਦ ਬਾਬਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਗਤ ਦੇ ਰਖਿਅਕ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਲਈ ਆਦਰ ਦੇਖਿਆ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੋਆਲੇ, ਉਤਸੁਕ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, “ਕੀ ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡਾ ਅਸਲ ਗੁਪਤ ਗਤੀ ਦਰਸ਼ਾਵੇਗਾ?” ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ। ਜਗਤ ਦੇ ਲੋਕ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਚ-ਨੀਚ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਦਇਆ ਦੇ ਸਾਗਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਨੇ ਗੋਆਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਰਲੋਕ—ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਦਰਸ਼ਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਲੋਕ ਸੱਚ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੰਤਤਾ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਜੋ ਸਦਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਧੂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੀ ਝਲਕ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੋਵਰ ਤੱਕ ਲਿਜਾਇਆ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੁਬੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕ੍ਰੂਰ ਵੀ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤਿ ਆਨੰਦਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਉਥੇ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੋਈ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹਿਲੇ ਅੱਧੇ ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਅਠਾਈਂਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ—ਹੰਸ-ਸਮਾਨ ਉੱਚ ਕੋਟੀਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਧਰੋਹਰ—ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਤ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, “ਗਿਆਨ, ਵਿਵੇਕ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਤਪੱਸਿਆ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਤਰਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹਾਂ।” “ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਇਹ ਗਿਆਨ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਕਾਰਨ, ਫਲ ਤੇ ਕਰਤਾ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਿਲਦੇ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਸਥਿਤੀ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਬਾਅਦ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ—ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਹੈ; ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਹੈ।” “ਜੋ ਚੀਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ; ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇ, ਮਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਦਲਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਫ਼ ਤਰਕ ਨਾਲ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਕੇ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਆਤਮਾ ਇਹ ਮਿਟੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਵਾਯੂ, ਜਲ ਜਾਂ ਅੱਗ; ਮਨ ਤਾਂ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਸਤ੍ਵ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਜੇ ਉਹ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਗਲਤੀ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ, ਚਾਹੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।” “ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਵਾਯੂ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਉਣ ਜਾਂ ਜਾਣ, ਤਿਵੇਂ ਅਵਿਨਾਸੀ ਆਤਮਾ ਸਤ੍ਵ, ਰਜਸ, ਤਮਸ—ਇਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਜਦ ਤਕ ਪੱਕੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੀ ਮੈਲ ਦਿਲੋਂ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।” “ਕਈ ਝੂਠੇ ਯੋਗੀ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਆਏ ਬਾਧਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਿਛਲੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਮੁੜ ਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਰਮ-ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਚਾਹੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਬੈਠਾ, ਤੁਰ ਰਿਹਾ, ਲੇਟਿਆ, ਵਿਸ਼ਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਮਨ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਸੱਤ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਜਾਗਦੇ ਸਮੇਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਜੋ ਲੀਲਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨਾ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਤੇਜ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।” “ਇਹ ਆਪ-ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ, ਅਜੰਮੀ, ਅਪਾਰ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਆਪ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵਖੜਾ-ਵਖੜਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ—even ਜੇ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਦੁਅਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।” “ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦਾ ਯੋਗ ਅਜੇ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਨਿਯਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਯੋਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਆਸਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਤਪ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮੇਰੀ ਧਿਆਨ, ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਜਾਂ ਯੋਗ-ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲ ਕੇ ਅਸੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।” “ਪਰ, ਇਹ ਕੌਸ਼ਲ ਕਦੇ ਵੀ ਵਡਿਆਈਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਯਤਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫਲ। ਜੇ ਯੋਗ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਗੋਂ ਯੋਗ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਗੋਆਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਗਿਆਨ, ਪਰਲੋਕ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ।