ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਗਊਪਾਲਕ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਪਾਇਆ, ਉਹ ਡਰੇ ਹੋਏ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਣ ਲੱਗ ਪਏ, “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਰਾਮ!”। ਇਹ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਉਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਵਰੁਣ ਦੇਵ ਨੇ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਹਰਸ਼ਿਕੇਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵਰੁਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਸੁੰਦਰ ਰੀਤਿ-ਰਿਵਾਜ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਮਹਾ-ਉਤਸਵ ਮਨਾਇਆ। ਵਰੁਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਆਜ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਆਜ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੂਲ ਮਕਸਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਆਤਮਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਯਾ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਵਰੁਣ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਅਣਜਾਣੇ, ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆ ਗਿਆ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਦਿਖਾ। ਹੇ ਗੋਵਿੰਦਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਓ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਤੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੱਤੀ। ਨੰਦ ਜੀ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਅਸਧਾਰਣ ਵੈਭਵ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਕੀ ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਦਿਖਾਏਗਾ?” ਉਹ ਗਊਪਾਲਕ, ਉਤਸੁਕ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, “ਕੀ ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਸੁਖਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦਿਖਾਵੇਗਾ?”। ਭਗਵਾਨ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਉਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚੀ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕ, ਅਗਿਆਨ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ, ਵੱਡੀ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਗਊਪਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਲੋਕ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਚ, ਗਿਆਨ, ਅਨੰਤ—ਬ੍ਰਹਮ, ਸਦੀਵੀ ਚਮਕ—ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮੁਕ ਜਾਣ ਤੇ, ਮਨ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੇ, ਵੇਖਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਕੇ, ਫਿਰ ਕੱਢ ਕੇ, ਉਹ ਅਕਰੂਰਾ ਦੇ ਗਏ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ। ਨੰਦ ਤੇ ਹੋਰ ਗਊਪਾਲਕ, ਉਹ ਥਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਉੱਚਤਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਥੇ ਭਜਨਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਇੱਥੇ, ਗਿਆਨ, ਵਿਵੇਕ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਤਪ, ਪ੍ਰਤ्यक्ष, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੇ ਤਰਕ—ਜੋ ਅਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਾਰਣ ਵੀ—ਉਹੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਆਪਣੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਣ, ਫਲ ਤੇ ਕਰਤਾ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਉਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਜੋ ਚੌਥਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਚ ਹੈ। ਜੋ ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਾ ਬਾਅਦ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਨਾਂ ਹੈ; ਜੋ ਸਰਵੋਤਮ ਦੁਆਰਾ ਅਸਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਜਸ ਦੀ ਬਦਲਾਅ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇ, ਮਨ ਤੇ ਉਨਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਵਜੋਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਪਸ਼ਟ ਤਰਕ ਨਾਲ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ, ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਸ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਆਤਮਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਣੇ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਪਵਨ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਅੱਗ ਨਹੀਂ; ਮਨ ਆਹਾਰ ਹੈ, ਬੁੱਧਿ ਸਤਵ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਾਸ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ? ਜਾਂ, ਜੇ ਉਹ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਹੋਣ, ਕੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ, ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਪਵਨ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਸਤਵ, ਰਜਸ, ਤਮਸ—ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ—ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤਿ ਤੋਂ ਬਚੋ, ਜਦ ਤਕ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਰਜਸ ਮਲਿਨਤਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਜੋ ਝੂਠੇ ਯੋਗੀ, ਦੇਵ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਆਦਤ ਨਾਲ ਯੋਗ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਕਰਮ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਜਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸੁਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਖੜਾ, ਬੈਠਾ, ਤੁਰਦਾ, ਲੈਂਦਾ, ਛੱਡਦਾ ਜਾਂ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਲੈਂਦਾ, ਮਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿਸਦਾ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰਕ ਨਾਲ ਉਲਟ ਵੇਖਦਾ, ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ। ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਬਣਾਵਟ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਰਫ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨਾ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ, ਨਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ, ਪਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ, ਐਸੇ ਹੀ ਮੇਰੀ ਤੇਜ਼ ਵਿਵੇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧਿ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ, ਅਜਨਮਾ, ਅਪਾਰ, ਮਹਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਸਭ ਦੀ ਅਨੁਭਵਤਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਬੋਲ ਚੁੱਕ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲ ਤੇ ਜੀਵਨ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਕ ਆਤਮਾ ਦੀ ਭਟਕਣ ਹੈ: ਪਵਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ; ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਟੱਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ—ਇਹ, ਭਾਵੇਂ ਅਰਥ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਸਿਰਫ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ; ਦਵੈਤਤਾ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਯੋਗ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਵਿਘਨ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਨਿਯਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਯੋਗੀ, ਯੋਗ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ, ਆਸਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਅਯਾਮ ਦੁਆਰਾ ਕਲੇਸ਼ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਤਪ, ਮੰਤਰ ਤੇ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਧਿਆਨ, ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਜਪ, ਜਾਂ ਯੋਗ ਮਾਹਰਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਅਸੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਿਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ, ਨੌਜਵਾਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਸੁਚਿੱਤ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਕਲਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉੱਦਮ ਫਲ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਰਧ ਦੇ ਅਠਾਈਂਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਭਗਵਤ ਪੁਰਾਣ, ਸਰਵੋਤਮ ਹੰਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਹੈ।