ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਭਗਵਤ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਮ ਦੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਫਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰ, ਗ्यारਵੀਂ ਤਿੱਥ ਨੂੰ ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਨੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ। ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਉਹ ਯਮੁਨਾ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗਏ। ਪਰ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਇਕ ਦੂਤ ਨੇ, ਜੋ ਅਸੁਰ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਗੋਕੁਲ ਦੇ ਗਵਾਲ-ਬਾਲ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾ ਗਏ। ਉਹ ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਉਣ ਤੇ ਉਚੇ-ਉਚੇ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ, “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਰਾਮ!” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇਆਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਰੁਣ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਗਵਾਨ ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਦੋਂ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਦ ਵਰੁਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮੰਨਿਆ। ਵਰੁਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਠੰਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੂਲ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੋ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਇਆ ਜਾਂ ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਮੇਰੀ ਮੂਰਖਤਾ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਇੱਥੇ ਲਿਆਏ ਗਏ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰਨਾ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਓ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰੁਣ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਵਰੁਣ ਦੇ ਅਸਧਾਰਣ ਵਡਿਆਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਜਣਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਗਵਾਲ-ਬਾਲਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਸੁਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਕਿ, “ਕੀ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡਾ ਅਸਲੀ ਪਰਮ ਗੰਤਵ ਵੀ ਵਿਖਾਵੇਗਾ?” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਅਤੇ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮੋਹ, ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ ਜੀਵਨ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਗੰਤਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਦਇਆਮਈ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਨੇ ਗਵਾਲ-ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਜੋਕੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਲੋਕ ਸੱਚ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰੂਪ ਸੀ—ਸਦੀਵੀ ਜੋਤ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਤਬ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਨੰਦ ਆਦਿਕ ਗਵਾਲ-ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੋਵਰ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਉਥੇ ਡੁਬੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਲੋਕ ਵਿਖਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਅਕਰੂਰ ਵੀ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਅਠਾਈਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਪੁਰਾਣ, ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ, ਹੰਸ-ਸਮਾਨ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵਾਣੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗਿਆਨ, ਵਿਵੇਕ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਤਪ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਰਕ—ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਸਮੇਤ, ਉਹੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਸਦਾ ਵਿਅਪਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੋਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੋਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ (ਭਗਵਾਨ) ਵੀ ਹਰ ਨਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹਾਂ। ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਇਹ ਗਿਆਨ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਕਾਰਨ, ਫਲ ਅਤੇ ਕਰਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਜਾਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੇ, ਜੋ ਚੌਥਾ ਪਦ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਾ ਬਾਅਦ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਨਾਂ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ—ਮੇਰੀ ਇਹੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਫ ਤਰਕ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੰਡਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਆਤਮਾ ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਅੱਗ ਨਹੀਂ; ਮਨ ਸਿਰਫ ਅਹਾਰ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਸਤ੍ਵ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਵਾਸ ਥਾਂ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੀ ਹੋਵੇ? ਜੇ ਉਹ ਉਤਸ਼ੇਪਤ ਵੀ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਕੀ ਹਾਨੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ, ਚਾਹੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਚਲੇ ਜਾਣ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ (ਸਤ੍ਵ, ਰਜ, ਤਮ) ਤੋਂ ਅਲਿਪਤ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਰਜੋਗੁਣ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਕਈ ਝੂਠੇ ਯੋਗੀ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰੋਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਫਿਰ ਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਰਮ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਲੇਟਿਆ ਹੋਵੇ, ਵਿਸ਼ਰਜਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਰਥ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰਕ ਕਰਕੇ ਵਿਰੋਧੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਜੋ ਸੰਸਕਾਰ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਚੇਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਆਤਮਾ ਨਾਂ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਧਕਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਆਪ-ਚਾਨਣ, ਅਜਨਮਾ, ਅਸੀਮ, ਸਭ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ; ਇਕੋ-ਇੱਕ ਹੈ, ਜਦੋ ਬੋਲਣ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਮੋਹ ਹੈ; ਖੁਦ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਟੱਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜੇਕਰ ਅਰਥ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਦਵੈਤਤਾ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦਾ ਯੋਗ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ੇਪ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਯੋਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਤਸ਼ੇਪ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ austerity (ਤਪ), ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਚਤ ਗਿਆਨ, ਅਸਲੀਅਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਲੋਕ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਇਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸੁਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਵਾਈ।