ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਨੋ, ਰਾਜਨ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ, ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਗੋ-ਮੂਤ੍ਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਰਮ ਦਾ ਮੂਲ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਹ ਕਾਲਿੰਦੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗਏ। ਪਰ, ਉਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਦਾਸ, ਜੋ ਅਸੁਰ ਸੀ, ਨੇ ਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਕਿਸਾਨ, ਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਡਰ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਰਾਮ!' ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਰੁਣ ਵਲ ਲੈ ਜਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਲਈ, ਅਤੇ, ਰਾਜਨ, ਉਹ ਅਭਯ ਦਾਤਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਹਰਸ਼ਿਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਵਰੁਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਵ-ਪੂਰਨ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਵਰੁਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਫਰ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੇਰੀ ਅਜਾਣਤਾ ਅਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਇਆ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿਓ।" "ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਦਿਖਾਓ। ਹੇ ਗੋਵਿੰਦਾ, ਪਿਤਾ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਓ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਪਸ ਲਿਆਈ। ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇਖੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸਿਆ। ਉਹ ਗੋਪ, ਰਾਜਨ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ੁਕ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ: "ਕੀ ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਗਮਨ-ਸਥਾਨ ਦਿਖਾਵੇਗਾ?" ਭਗਵਾਨ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕ, ਅਗਿਆਨ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉੱਚ-ਨੀਚ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਦਇਆ ਦੇ ਸਾਗਰ ਹਰਿ ਨੇ ਗੋਪਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਲੋਕ ਦਿਖਾਇਆ, ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਸਤ, ਗਿਆਨ, ਅਨੰਤ—ਬ੍ਰਹਮ, ਸਦਾ ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ—is ਉਹ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ, ਮਨ ਦੀ ਲਗਨ ਵਿੱਚ, ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੋਵਰ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਉਤਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਲੋਕ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਕਰੂਰ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੋਪ, ਉਹ ਥਾਂ ਦੇਖ ਕੇ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਸਤਕਾ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤਕਾ ਕਰਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਚੌਵੀ, ਪਹਿਲੀ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅਠਵਾਂ ਬਾਬ, ਮਹਾਨ ਪੁਰਾਣ 'ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ' ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੰਸ-ਸਵਰੂਪ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ, ਵਿਵੇਕ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਤਪ, ਪ੍ਰਤੱਖ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਰਕ—ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਨ-ਸਬੰਧ, ਉਹੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣਿਆ, ਹਰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ—ਕਾਰਨ, ਫਲ, ਕਰਤਾ—ਵਿੱਚ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਜਾਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ—ਸਿਰਫ ਨਾਂਵ ਹੈ; ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਅਸਤੀਤਵ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ—ਇਹ ਰਾਜਸ ਗੁਣ ਦੀ ਪਰਵਰਤੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਸ਼ਵ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇ, ਮਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਵਰਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਪਸ਼ਟ ਤਰਕ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ, ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਨਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਣੇ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਨਾ ਦੇਵ, ਨਾ ਅਸੁਰ, ਨਾ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਅੱਗ ਹੈ; ਮਨ ਸਿਰਫ ਅਨ, ਬੁੱਧੀ ਸਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਜਾਂ, ਜੇ ਉਹ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੀ ਹਾਨੀ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਦ ਉਹ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਸਤ, ਰਜ, ਤਮ—ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ—ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤਿ ਤੋਂ ਬਚੋ, ਜਦ ਤਕ ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਕਤੀ ਨਾਲ, ਰਜਸ ਦੀ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਮਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਝੂਠੇ ਯੋਗੀ, ਜੋ ਦੇਵ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਰੋਧਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਕਾਰਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਮੁੜ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਰਮ ਦੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਬਲ ਤੇ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਖੜਾ, ਬੈਠਾ, ਤੁਰਦਾ, ਲੈਂਦਾ, ਛੱਡਦਾ ਜਾਂ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਆਤਮਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਰਕ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧੀ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪੈਟਰਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨਾ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ, ਨਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਅੰਧਕਾਰ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਬਣਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ, ਮੇਰੀ ਤੇਜ਼ੀ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਣ ਵਾਲੀ, ਅਜਨਮਾ, ਅਪਾਰ, ਮਹਾਨ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ; ਜੋ ਇੱਕ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਤੇ ਬੋਲ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਆਤਮ-ਭ੍ਰਮ ਇਹ ਤਕ ਹੈ: ਸ਼ੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ; ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਲਈ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਨਾਂਵ ਅਤੇ ਰੂਪ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਡੋਲ ਹੈ—ਇਹ, ਭਾਵੇਂ ਅਰਥਹੀਣ ਹੋਵੇ, ਸਿਰਫ ਸਤਕਾ ਹੈ; ਇਹ ਦਵੈਤ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦਾ ਯੋਗ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਨਿਯਮ-ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਨ, ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ—ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੁਖ ਦੀ ਰਾਹ।