ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਰਾਣਿਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਵਿਦੀ ਅਤੇ ਤੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਯਗ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਤ ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਭਗਤ ਮੇਰੀ ਮੁਰਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਪੂਜਾ-ਉਤਸਵਾਂ ਲਈ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵੱਡੇ ਉਤਸਵਾਂ ਤੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੇਤ, ਦੁਕਾਨਾਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰਸਤੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਭਗਤ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵੀ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਦੇਤੇ ਹੋਏ ਦਾਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਉਹ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਸੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਗੋਬਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਹਾਇਕ ਜਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਫਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਕੱਤੀਵੀਂ ਤਿੱਥੀ ਨੂੰ ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਹ ਕਾਲਿੰਦੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਗਏ। ਉਥੇ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਦੂਤ, ਜੋ ਅਸੁਰ ਸੀ, ਨੇ ਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ, ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਨੂੰ ਲੰਘ ਗਏ ਸਨ। ਗਵਾਲ-ਬਾਲ, ਜਦ ਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਉਹ ਚੀਕ ਪਏ, "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਰਾਮਾ!" ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਰੁਣ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਹਰਿਸ਼ਿਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵਰੁਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਆਜ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਠੰਢਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਹੜੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ।" ਵਰੁਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਇਆ ਜਾਂ ਜਗਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਅਣਜਾਣੇ, ਮੈਰੀ ਮੂਰਖਤਾ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਇਆ; ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰਨਾ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਿਖਾਓ। ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਓ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਰਤ ਆਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ, ਜਦ ਵਰੁਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਗਵਾਲ-ਬਾਲਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਕਿ, "ਕੀ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡਾ ਅਸਲ ਗਮਨ ਦਿਖਾਉਣਗੇ?" ਭਗਵਾਨ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਅਗਿਆਨ, ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਦਇਆਵਾਨ ਹਰੀ ਨੇ ਗਵਾਲ-ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿੱਘਾ ਲੋਕ, ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਲੋਕ ਸੱਚ, ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ—ਉਹ ਚਿਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੋਵਰ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਉਥੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਰੂਰ ਵੀ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਵਾਲ-ਬਾਲ, ਉਹ ਥਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਸਤਕਿਰਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦੇ ਅਠਾਈਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਗਿਆਨ, ਵਿਵੇਕ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਤਪ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਰਕ—ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਾਰਣ ਸਮੇਤ, ਉਹੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ। ਹੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਕਾਰਣ, ਫਲ ਤੇ ਕਰਤਾ; ਜਦ ਇਹ ਮਿਲਦੇ ਜਾਂ ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਜੋ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਾ ਬਾਅਦ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਲੋਂ ਵਜੂਦ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੈ; ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰਹਮ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇ, ਮਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਫ਼ ਤਰਕ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕੋਣ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਾ ਨਾ ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਨਾ ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਅੱਗ; ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਨ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਸਤ੍ਵ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੇੜ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਜਾਂ ਜੇ ਉਹ ਚੰਚਲ ਹੋ ਵੀ ਜਾਣ, ਕੀ ਹਾਨੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ, ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਤ੍ਵ, ਰਜ, ਤਮ—ਇਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤਿ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਤੋਂ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਝੂਠੇ ਯੋਗੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਕਰਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮੁੜ ਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਜਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਲਾਲਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਖੜਾ, ਬੈਠਾ, ਤੁਰ ਰਿਹਾ, ਲੇਟਿਆ, ਵਿਸ਼ਰਜਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਮਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰਕ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਉਲਟ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਜੋ ਲੀਲਾ, ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨਾ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ।