ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਅਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬੜੀ ਸ਼੍ਰਧਾ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜੇ ਵਸਤੂਆਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚੰਦਨ, ਕਪੂਰ, ਕੁੰਕੁਮ, ਅਗਰੁ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਨਘਰਮਣ ਹਿਮਨ, ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਦਿਆ, ਪੌਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਅਤੇ ਸਾਮਨ ਹਿਮਨਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ, ਰਾਜਨ, ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ, ਜਨੇਉ, ਗਹਣੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਲੇਪ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਪੀਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਅਖੰਡ ਚੌਲ, ਧੂਪ, ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੇਟਾਂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ, ਮਿਠਾ ਚੌਲ, ਗੁੜ, ਘੀ, ਤਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਿਠਾਈਆਂ, ਚੌਲ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ, ਦਹੀਂ, ਸੁਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਭਗਵਾਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਤੇਲ ਲਾਉਣ, ਮਲਿਸ਼, ਦਰਪਣ, ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ, ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਭੋਜਨ, ਪੀਣ, ਗਾਉਣਾ, ਨੱਚਣਾ ਆਦਿ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੁਧ ਕੀਤੇ ਅਗਨਿਕੁੰਡ ਵਿੱਚ, ਕਮਰਬੰਦ, ਇੰਦਣ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਨਾਲ ਅੱਗ ਜਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਥਾਂ ਨੂੰ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭੇਟਾਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਧ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹਨੂੰ ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਕਮਲ ਨਾਲ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਤ, ਕਮਲ-ਰੇਸ਼ਮ ਰੰਗ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੁਕੁਟ, ਕੰਗਣ, ਕਮਰਬੰਦ, ਬਾਂਹ-ਬੰਦ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ, ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਚਮਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਅਤੇ ਘੀ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਘੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਕੇ, ਘੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਭੇਟ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪਦੇ ਹਨ। ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਾਨੀ, ਉਚਿਸ਼ਟ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਾਉਣਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਨੱਚਣਾ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕਰਤਬ ਦਰਸ਼ਾਉਣਾ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਸੁਣਾਉਣਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਖੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਚ-ਨੀਵੀਂ ਸਤੁਤੀਆਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਬੋਲੀ ਦੀਆਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਕਰਕੇ, 'ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰੋ, ਪ੍ਰਭੂ!' ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, 'ਮੈਨੂੰ ਰਾਖੋ, ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਫੜਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਸਰਣ ਆਇਆ ਹਾਂ,' ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਊਚਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਸਿਰ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰਧਾ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਭੇਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਫਿਰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਵੀ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਸ਼੍ਰਧਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਵਾਨ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਹਨ। ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਚਾਹੇ ਵੈਦਿਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਤੰਤ੍ਰਿਕ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਦੋਹਾਂ ਰਸਤੇ ਦੀਆਂ ਇੱਛਤ ਸਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਪੱਕਾ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਲਈ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਲਈ, ਖੇਤ, ਦੁਕਾਨਾਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਲੋਕ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜਾ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਗਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ, ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਗਵਾਨ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ, ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਸ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਗੋਬਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਾ, ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਲਈ, ਜਿਹੜੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਮਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਕੱਤਰਾਂ ਦਿਨ ਨੂੰ ਨੰਦਾ ਨੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਹ ਕਾਲਿੰਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਗਿਆ। ਵਰੁਣ ਦੇ ਸੇਵਕ, ਇਕ ਅਸੁਰ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਸੁਰਿਕ ਸੀਮਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਕੇ। ਗਵਾਲ, ਨੰਦਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਰਾਮ!' ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਣ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਵਰੁਣ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂਬਲੀ ਉਥੇ ਗਿਆ। ਹਰਿ-ਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਖੇ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਵੱਡੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਉਣ ਦੀ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਤਾਈ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰੁਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਅੱਜ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਭਗਤ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਰਸਤੇ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ।' 'ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ, ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ। ਅਣਜਾਣੇ, ਮੇਰੀ ਮੂਰਖਤਾ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆ ਗਿਆ; ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿਓ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਿਖਾਓ। ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ, ਪਿਤਾ-ਪਿਆਰੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਓ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੱਤੀ। ਨੰਦਾ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਖੇ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸਿਆ। ਗਵਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਤਸੁਕ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚਦੇ, 'ਕੀ ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੁਖਮ ਅੰਤ ਦਰਸ਼ਾਵੇਗਾ?' ਭਗਵਾਨ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਚਿਆ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕ, ਅਗਿਆਨ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉੱਚ-ਨੀਵੀਂ ਰਾਹਾਂ 'ਤੇ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਦਇਆ-ਮੂਰਤ ਹਰਿ ਨੇ ਗਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਲੋਕ, ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਦਰਸ਼ਾਇਆ। ਉਹ ਸਤ, ਗਿਆਨ, ਅਨੰਤ—ਬ੍ਰਹਮ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤਬ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।