ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਸਮੇਤ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਇਨਾਤੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਕੁਝ ਐਸਾ ਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਜੀਵਨ-ਊਰਜਾ ਜਾਗਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਾਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿਚ ਲਗਾ ਕੇ, ਭਗਤੀ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣੇ ਤੇ ਉਸ ‘ਤੇ ਮਨਨ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਹਿਆ: ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗਿਰਿਰਾਜ ਪਹਾੜ ਉਠਾ ਕੇ ਵ੍ਰਜ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ, ਤਾਂ ਸੁਰਭੀ ਗਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਗੋਲੋਕ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਆਏ। ਇੰਦਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਪਮਾਨ ਤੇ ਪਾਪ ‘ਤੇ ਲਜਜਤ ਸੀ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਆ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਮੋੜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ‘ਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਣਤ ਉਰਜਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਸ ਹੋਣ ‘ਤੇ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਤੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਸਦਾ-ਸੱਚਾ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤਪਸਿਆ-ਰੂਪ ਤੇ ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦੀ ਰਚੀ ਹੋਈ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਧਾਰਾ ਤੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਲੋਭ ਆਦਿ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਕਾਰਣ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ? ਫਿਰ ਵੀ, ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਰੋਕ-ਥਾਮ ਲਈ ਤੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਦੰਡ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਅਧਿਆਪਕ, ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਅਜੈਯ ਕਾਲ ਹੈਂ, ਜੋ ਦੰਡ ਦਾ ਡੰਡਾ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ-ਪਸੰਦ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋੜਦਾ ਹੈਂ। ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉੱਚੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇ enੇ ਬੁਰਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਤੇਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਹੋਈ ਭੁੱਲ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਜਿਹੇ ਅਯੋਗ ਵਿਚਾਰ ਮੁੜ ਕਦੇ ਨਾ ਆਉਣ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਅਵਤਾਰ, ਹੇ ਅਧੋਖਸ਼ਜ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਗਵਾਨ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ; ਵਾਸੁਦੇਵ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਚੇਤਨ-ਸਰੂਪ, ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਦੇ ਬੀਜ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਯਜਨ ਰੁਕਣ ‘ਤੇ, ਝੁੰਡੀਆਂ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਇਸ ਗਾਂਵ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਅਹੰਕਾਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਮੇਰੀ ਮੂੜਤਾ ਨਾਸ ਹੋਈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਆਤਮਾ ਹੈਂ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਅਜਿਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਭਰੀ ਸਤੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਗੰਭੀਰ ਬਦਲ ਵਾਂਗ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਮਘਵਾਨ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਯਜਨ ਇਸ ਲਈ ਰੁਕਵਾਇਆ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਯਾਦ ਰਹੇ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਾਣ ਵਿਚ ਮਸਤ ਨਾ ਰਹੀਂ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੇ ਪਦਵੀ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੰਡਧਾਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ‘ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿੱਥਾ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਜਾ, ਹੇ ਸ਼ਕਰ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹੀਂ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ।” ਫਿਰ, ਸੁਰਭੀ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਗੋਪਾਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖੜੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਆਈ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮਹਾਂਯੋਗੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਦੇ ਆਦਿ-ਕਾਰਣ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਰਖਿਆਕਾਰ ਹੈਂ, ਹੇ ਅਚੂਤ। ਇੰਦਰ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਹੈਂ; ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਅਸੀਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ‘ਤੇ, ਤੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵਜੋਂ ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਕਰਾਂਗੇ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਉਣ ਆਇਆ ਹੈਂ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਨ੍ਹੋਇਆ, ਤੇ ਏਰਾਵਤ ਹਾਥੀ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਦਿਵਿਆ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਦਸ਼ਾਰ੍ਹਾ ਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਗੋਵਿੰਦ’ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਤੂੰਬੁਰੂ, ਨਾਰਦ ਤੇ ਹੋਰ ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣ ਆਏ, ਜੋ ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਨੱਚਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਗਵੇਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਭਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਿਰਲ ਵਰਖਾ ਹੋਈ; ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਅਤਿ ਆਨੰਦਤ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਧਾਰਾ ਵਗਾ ਦਿੱਤੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਦ ਵਗਾਇਆ; ਅਨਾਜ ਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਉੱਗੀਆਂ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੇ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ। ਹੇ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਹਰ ਜੀਵ—even ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਠੋਰ ਸੀ—ਵੈਰ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਵਿੰਦ, ਗਾਂਵਾਂ ਤੇ ਗੋਪਾਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ, ਇੰਦਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਾਪਸ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੁਰਗਾ, ਵਿਨਾਇਕ, ਵਿਆਸ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਛਿੜਕਾਅ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਚੰਦਨ, ਕਪੂਰ, ਕੁੰਗੂ, ਅਗਰ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਜਲ ਨਾਲ, ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਏ। ਸਵਰਨਘਰਮਣ, ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਦਿਆ, ਪੌਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਤੇ ਸਾਮਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪਾਠ ਨਾਲ, ਪੂਜਾ-ਕਰਮ ਕਰੇ। ਕਪੜੇ, ਜਨੇਊ, ਗਹਣੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਲੇਪ ਨਾਲ, ਭਗਤ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸਜਾਵੇ। ਪੈਰ ਧੋਣ ਦਾ ਜਲ, ਆਚਮਨ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਅਖੰਡ ਚਾਵਲ, ਧੂਪ, ਦੀਵੇ ਤੇ ਹੋਰ ਭੋਗ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਮਿੱਠੇ ਚਾਵਲ, ਗੁੜ, ਘੀ, ਤਲੀ ਹੋਈਆਂ ਮਠੀਆਂ, ਚਿੱਟੇ ਚਾਵਲ, ਮਿੱਠੀਆਂ, ਦਹੀਂ, ਸੂਪ ਤੇ ਹੋਰ ਭੋਜਨ, ਜੋ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਣ, ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਮਲਿਸ਼, ਤੇਲ ਲਾਉਣ, ਦਰਪਣ, ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ, ਨ੍ਹੋਣਾ, ਭੋਜਨ, ਪੀਣ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਨਾਚ ਆਦਿ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਕਰੇ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਏ ਹੋਮ-ਕੁੰਡ ਵਿਚ, ਉਕਾੜ, ਲੱਕੜ ਤੇ ਵੇਦੀ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਜਲਾਏ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ। ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗ ਰੱਖੇ, ਜਲ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇ, ਤੇ ਅੱਗ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਭੋਗ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਧਾਨ ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਮਹਿਮਾ-ਮਯ ਜੀਵਨ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹਨ।