ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਇਥੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਿੱਥੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਸੁਣਨ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ 'ਸੁਣਨ' ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਵਾਯੂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਛੂਹਣ ਹੈ, ਉਹ 'ਸਪਰਸ਼' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਦੇਖਣਾ 'ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਹੈ; ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ 'ਸਵਾਦ' ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ 'ਸੁਘੰਧ' ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਇਕ ਤੱਤ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਿਰਫ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੱਤ ਤੱਤ—ਜੋ ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਕਾਲ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਗਤ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਇਕ ਅਚੇਤਨ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਜੋ ਦਸ ਪਰਤਾਂ—ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਆਦਿ—ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਵਾਣੀ ਨਿਕਲੀ; ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਫਿਰ ਨੱਕ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਸਾਹ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਸੁਘੰਧ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਸੁਘੰਧ ਤੋਂ ਵਾਯੂ, ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸੂਰਜ, ਫਿਰ ਕੰਨ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਆਈ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦਿਸਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ। ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਚਮੜੀ ਚੀਰੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਵਾਲ, ਲੋਮ ਆਦਿ ਨਿਕਲੇ; ਫਿਰ ਬੂਟੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਜਨਨ ਅੰਗ ਬਣਿਆ। ਵੀਰਜ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਫਿਰ ਗੁਦਾ ਬਣੀ ਅਤੇ ਖੁਲ ਗਈ। ਗੁਦਾ ਤੋਂ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ, ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਮੌਤ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣੀ ਹੈ। ਹੱਥ ਬਣੇ ਅਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਇੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਪੈਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਈ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਨਸਾਂ ਖੁਲੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ ਭਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਦਰਿਆ ਬਣੇ ਅਤੇ ਪੇਟ ਖੁਲਿਆ। ਫਿਰ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਤਿੱਘ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਦਿਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਥੋਂ ਮਨ ਨਿਕਲਿਆ। ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਵਾਪਸ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਅੱਗ ਵਾਣੀ ਵਜੋਂ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੀ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉੱਠੇ। ਵਾਯੂ ਨੱਕ ਵਿਚ ਸੁਘੰਧ ਵਜੋਂ, ਸੂਰਜ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਸੁਣਨ ਵਜੋਂ, ਬੂਟੀਆਂ ਚਮੜੀ ਵਿਚ ਲੋਮ ਵਜੋਂ, ਪਾਣੀਆਂ ਜਨਨ ਅੰਗ ਵਿਚ ਵੀਰਜ ਵਜੋਂ, ਮੌਤ ਗੁਦਾ ਵਿਚ ਅਪਾਨ ਵਜੋਂ, ਇੰਦਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਚਲਣ ਵਜੋਂ, ਦਰਿਆ ਨਸਾਂ ਵਿਚ ਲਹੂ ਵਜੋਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਪੇਟ ਵਿਚ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਿੱਘ ਵਜੋਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿਲ ਵਿਚ ਮਨ ਵਜੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਿਲ ਵਿਚ ਬੁੱਧੀ ਵਜੋਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਅਹੰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉੱਠੇ। ਜਦੋਂ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਖੇਤ੍ਰਗ੍ਯ, ਚੇਤਨਾ ਸਮੇਤ ਦਿਲ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਤਦ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪੁਰੁਸ਼ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠੇ। ਜਿਵੇਂ ਨੀੰਦ ਵਿਚ ਪਿਆ ਮਨੁੱਖ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦੀ, ਉਸਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਪਨੇ ਅੰਦਰ, ਭਗਤੀ, ਵਿਰਾਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਉਸ ਅੰਦਰਲੇ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਉਠਾ ਕੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਸੁਰਭੀ ਗਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਗੋਲੋਕ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਏ। ਇੰਦਰ, ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧ ਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਕੱਲੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੁਹਾਡਾ ਨਿਵਾਸ ਸਤ-ਚਿੱਤ-ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤਪੱਸਿਆਮਈ, ਰਜੋ ਅਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਾਂਧ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਅਸਕਤੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਲਾਲਚ ਆਦਿਕ ਕਾਰਣ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ? ਫਿਰ ਵੀ, ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁਸਟਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਦੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਗੁਰੂ, ਸ਼ਾਸਕ, ਅਜੈ ਕਾਲ ਹੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੰਡ ਦਾ ਡੰਡਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਜਿਹੜੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਅਹੰਕਾਰ ਗਵਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਦੁਸਟਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰਾ ਅਪਰਾਧ, ਜੋ ਮੈ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕੀਤਾ, ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਵੋ। ਹੇ ਨਾਥ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ ਸੀ; ਐਸੇ ਅਯੋਗ ਵਿਚਾਰ ਮੁੜ ਕਦੇ ਨਾ ਆਉਣ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਅਵਤਾਰ, ਹੇ ਅਧੋਕ੍ਸ਼ਜ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਭਾਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਕਾਰਨ ਵੱਧ ਗਿਆ ਸੀ, ਘਟਾਉਣ ਲਈ, ਸੈਨਾ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਅਤੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ; ਵਾਸੁਦੇਵ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਰਜੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹੋ, ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ, ਸਭ ਦਾ ਬੀਜ ਹੋ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਹੀ ਸੀ ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਇਸ ਗੋਵਾਲ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਤੂਫਾਨ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਆਇਆ, ਜਦ ਕਿ ਯੱਗ ਅਹੰਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਤੁਹਾਡੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਮੇਰਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰੀ ਫਿਜ਼ੂਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਗੁਰੂ, ਹੇ ਸਵਰੂਪ।