ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਕਰਕੇ ਇਕੋ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪਈ—ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਵਾਲੀ, ਕਦੇ ਸੜਨ ਵਾਲੀ, ਕਦੇ ਸੁਗੰਧਿਤ, ਕਦੇ ਨਰਮ, ਤੇ ਕਦੇ ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਖੱਟੀ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਇਹ ਰਚਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਵਲੀਆਂ ਇੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੁਣਨ ਹੈ, ਹਵਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਛੂਹਣ ਹੈ, ਅੱਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੇਖਣਾ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਚੱਖਣਾ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੁੰਘਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਇੱਕਠੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ—ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਛੇ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ—ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ, ਇਕ ਜੜਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਅੰਡਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼, ਉੱਠਿਆ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਪਾਣੀ ਆਦਿਕ ਦਸ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਥੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਸੁਵਰਨੀ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਪੁਰੁਖ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚੀਰਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁਲਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਬੋਲੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਫਿਰ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਫਿਰ ਨੱਕ, ਜਿੱਥੋਂ ਸਾਂਸ ਆਈ, ਤੇ ਫਿਰ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਬਣੀ। ਸੁੰਘਣ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ, ਜਿੱਥੋਂ ਵੇਖਣਾ ਆਇਆ, ਫਿਰ ਸੂਰਜ, ਫਿਰ ਕੰਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਸੁਣਨ ਆਇਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ। ਵਿਰਾਟ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਮੜੀ ਚੀਰੀ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਵਾਲ, ਲੋਮ ਆਦਿ ਨਿਕਲੇ, ਫਿਰ ਪੌਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਫਿਰ ਜਨਨ ਇੰਦਰੀ ਬਣੀ। ਬੀਜ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਬਣੀ, ਗੁਦਾ ਬਣੀ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹੀ, ਫਿਰ ਗੁਦਾ ਤੋਂ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਆਈ, ਤੇ ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਮੌਤ, ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਹੱਥ ਬਣੇ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਆਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਪੈਰ ਬਣੇ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਚਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼্ণੁ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਨਸਾਂ ਖੁਲੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲਹੂ ਭਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਦਰਿਆ ਬਣੇ, ਫਿਰ ਪੇਟ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਿਹ ਲੱਗੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਦਿਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵਾਕ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਤਪੰਨ ਤਾਂ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਉਹ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਉਠਾ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਅੱਗ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ੀ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਹਵਾ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਸੁੰਘਣ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ੀ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਸੂਰਜ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ੀ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਵਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਪਰਵੇਸ਼ੀਆਂ, ਪਾਣੀਆਂ ਜਨਨ ਇੰਦਰੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਸਮੇਤ, ਮੌਤ ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ ਅਪਾਨ ਸਮੇਤ, ਇੰਦਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ, ਵਿਸ਼্ণੁ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਸਮੇਤ, ਦਰਿਆ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਸਮੇਤ, ਸਮੁੰਦਰ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ-ਤਿਹ ਸਮੇਤ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਸਮੇਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਸਮੇਤ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਸਮੇਤ ਪਰਵੇਸ਼ੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾ ਉੱਠਿਆ। ਜਦ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਖੇਤਰਗਿਆ, ਚੇਤਨਾ ਸਮੇਤ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ਿਆ, ਤਦ ਹੀ ਉਹ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਤੀ, ਵੈਰਾਗ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਉਠਾ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜੀ ਨੇ ਵ੍ਰਜ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ, ਤਾਂ ਸੁਰਭੀ ਗਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਗੋਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਏ। ਇੰਦਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਲਜਜ਼ਤ ਸੀ, ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਮੋੜ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹਣ ਲੱਗਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸੁਣਨ ਤੋਂ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ: "ਤੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਸਤ-ਚਿੱਤ-ਆਨੰਦ ਹੈ, ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤ, ਤਪਸਵੀ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈਂ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਤੇਰਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੈਨੂੰ ਮੋਹ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਲਾਲਚ ਆਦਿ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਪਰ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਦੰਡ ਵੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਅਧਿਆਪਕ, ਰਾਜਾ, ਤੇ ਅਟੱਲ ਸਮਾਂ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੰਡ ਦਾ ਡੰਡਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋੜਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਜੋ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਦ ਤੈਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਤੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਾਥ, ਮੇਰੇ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਹੋਏ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਦੇ ਵੀ ਐਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਆਉਣ। ਤੂੰ, ਹੇ ਅਧੋਕਸ਼ਜ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਬੋਝ, ਜੋ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਿਆਂ ਕਰਕੇ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ, ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਅਵਤਾਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਤੇ ਸਾਤ੍ਵਤਾਂ ਦੇ ਨਾਥ। ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਖ਼ਾਲਿਸ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਬੀਜ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਗੁੱਸੇ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਗਵਾਲਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਝੜੀਆਂ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ, ਜਦੋ ਮੇਰੀ ਯਾਗਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ।