ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਰਮਪੁਰਸ਼, ਸੁਣੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੋਈ। ਅੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪਤਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ—ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਗੁਣ ਹੋਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਸਤੀਤਵ। ਅੱਗ ਦੇ ਇਹ ਰੂਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇਣਾ, ਪਕਾਉਣਾ, ਤਾਪ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਸਾੜਨਾ, ਠੰਢਕ ਦੂਰ ਕਰਨਾ, ਸੁਕਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਅੱਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਰਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਰਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣ ਲਈ ਜੀਭ ਦਾ ਇੰਦ੍ਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇੱਕੋ ਰਸ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਕਸੈਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਕੌੜਾ, ਤਿੱਖਾ, ਤੇ ਖੱਟਾ ਆਦਿ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਹਨ: ਭਿੱਜਾਉਣਾ, ਜਮਾਉਣਾ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇਣਾ, ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ, ਪਾਲਣਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣਾ ਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ। ਜਦ ਸ਼ੁੱਧ ਰਸ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਸੁੰਘਣ ਲਈ ਨੱਕ ਦਾ ਇੰਦ੍ਰੀ ਹੋਇਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਗੰਧ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀ, ਗੰਦੀ, ਸੁਗੰਧੀ, ਹੌਲੀ, ਤੇਜ਼, ਖੱਟੀ ਆਦਿ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹਨ: ਇਹ ਰੂਪ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਹਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਹਰ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਣਨ, ਵਾਯੁ ਨਾਲ ਛੂਹਣ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਵੇਖਣ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਚੱਖਣ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸੁੰਘਣ। ਇਹ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੱਤ ਤੱਤ—ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ—ਕਾਲ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ, ਜੜ੍ਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੋਸ्मिक ਪੁਰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਰਾਟ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਸ ਪਰਤਾਂ—ਪਾਣੀ ਆਦਿ—ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਸਾਰੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ, ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਖ ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅੰਤਰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁਲਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬੋਲੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਫੇਰ ਨੱਕ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਹ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਜਾਗੀ। ਸੁੰਘਣ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਫੇਰ ਅੱਖਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ; ਇਸ ਤੋਂ ਸੂਰਜ, ਫੇਰ ਕੰਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ; ਇਸ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ। ਚਮੜੀ ਫਟੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਾਲ, ਰੋਆਂ ਆਦਿ ਨਿਕਲੇ; ਫੇਰ ਬੂਟੇ ਆਏ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਨਨ ਇੰਦ੍ਰੀ ਬਣੀ। ਵੀਰਜ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਫੇਰ ਗੁਦਾ ਬਣੀ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹੀ; ਗੁਦਾ ਤੋਂ ਅਪਾਨ ਵਾਯੁ, ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਮੌਤ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭੈਅ ਹੈ। ਹੱਥ ਬਣੇ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇੰਦਰ; ਪੈਰ ਬਣੇ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਣੁ। ਨਸਾਂ ਖੁਲੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਭਰਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਦਰਿਆ ਬਣੇ, ਫੇਰ ਪੇਟ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਸਮੁੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ। ਦਿਲ ਖੁਲਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵਾਕਪਤੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਜਨਮਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਉਠਾ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਗਏ ਅਤੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਅੱਗ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਵਾਂਗ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੀ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰਖ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਹਵਾ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਸੁੰਘਣ ਵਾਂਗ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੀ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਸੂਰਜ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਂਗ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਵਾਂਗ, ਬੂਟੇ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਵਾਂਗ, ਪਾਣੀ ਜਨਨ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀਰਜ ਵਾਂਗ, ਮੌਤ ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ ਅਪਾਨ ਵਾਂਗ, ਇੰਦਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਂਗ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਵਾਂਗ, ਦਰਿਆ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਵਾਂਗ, ਸਮੁੰਦਰ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਾਂਗ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਵਾਂਗ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਂਗ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ—ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰਖ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਜਦ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਖੇਤ੍ਰਜਨ, ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਤਦ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰਖ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਏ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਭਗਤੀ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੇ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: ਜਦੋਂ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸੁਰਭੀ ਗਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਗੋਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕੋਲ ਆਏ। ਇੰਦਰ, ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਲਜਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਮੋੜ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹੇ। ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਅਪਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਤੋਂ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਹਾ: "ਤੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤਪੱਸਿਆਤਮਕ, ਰਾਗ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਾ ਤੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਨਹੀਂ, ਤੇਰੀ ਕੋਈ ਲਗਨ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਲਾਲਚ ਆਦਿ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਾਰਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਫਿਰ ਵੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਰੋਕ ਲਈ ਦੰਡ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਅਧਿਆਪਕ, ਸ਼ਾਸਕ, ਅਤੀਤ ਕਾਲ ਹੈਂ, ਜੋ ਦੰਡ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਆਦਿ ਲੀਲਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਪਰੰਪਰ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।