ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਧਰਮ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਜੀਵੋ! ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ ਗਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਵਾ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ 'ਸਪਰਸ਼' ਤੋਂ ਨਰਮੀ ਤੇ ਸਖ਼ਤੀ, ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ ਜਿਹੀਆਂ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਣ, ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਹਵਾ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ 'ਸਪਰਸ਼' ਤੋਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ 'ਰੂਪ' ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਅੱਖ ਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੀ। ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਦੇ ਤੱਤ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀਆਂ 'ਦ੍ਰਵ੍ਯ', 'ਗੁਣ' ਅਤੇ 'ਵਿਅਕਤੀ' ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹਨ। ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣਾ, ਪਕਾਉਣਾ, ਗਰਮੀ ਦੇਣਾ, ਸਾੜਨਾ, ਠੰਡ ਖਤਮ ਕਰਨਾ, ਸੁਕਾਉਣਾ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਅੱਗ ਦੁਆਰਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ, ਤਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ 'ਰਸ' ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਜੀਭ ਰਸ ਚੱਖਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੀ। ਇਕ ਰਸ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਕਸੈਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਕਰਵਾ, ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ: ਭਿੱਜਾਉਣਾ, ਠੋਸ ਬਣਾਉਣਾ, ਸੰਤੋਖ ਦੇਣਾ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਪੋਸ਼ਣ, ਆਨੰਦ, ਗਰਮੀ ਮਿਟਾਉਣਾ ਤੇ ਵਾਫ਼ਾਦਾਰੀ। ਫਿਰ, ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਰਸ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ 'ਗੰਧ' ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਨੱਕ ਗੰਧ ਸੂੰਘਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੀ। ਗੰਧ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀ, ਗੰਦੀ, ਸੁਗੰਧਤ, ਨਰਮ, ਤੇਜ਼, ਖੱਟੀ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈ। ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ: ਰਚਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਆਸਰਾ, ਅਸਲ ਪਛਾਣ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ। ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਵਿਸ਼ਯ ਬਣੇ, ਉਹ 'ਸੁਣਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਲਈ 'ਸਪਰਸ਼', ਅੱਗ ਲਈ 'ਰੂਪ' ਜਾਂ 'ਦੇਖਣਾ', ਪਾਣੀ ਲਈ 'ਰਸ' ਜਾਂ 'ਚੱਖਣਾ', ਧਰਤੀ ਲਈ 'ਗੰਧ' ਜਾਂ 'ਸੂੰਘਣਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਪਰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ — ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ — ਸਮੇਂ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਏ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਜਦ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਗਏ, ਤਦ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਜਨਮਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ 'ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼' ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਦੱਸ ਪਰਤਾਂ — ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਨਾਲ — ਵਲੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਲੋਂ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ, ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਛਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁਲਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬੋਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਬੋਲ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਫਿਰ ਨੱਕ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਹ ਆਇਆ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਸੂੰਘਣ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ। ਸੂੰਘਣ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਖਣਾ ਆਇਆ; ਉਥੋਂ ਸੂਰਜ, ਫਿਰ ਕੰਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਆਇਆ; ਉਥੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ। ਫਿਰ ਚਮੜੀ ਖੁਲ੍ਹੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਾਲ, ਲੋਮ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਬੂਟੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਨਨ ਇੰਦ੍ਰੀ ਬਣੀ। ਵੀਰਜ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਆਇਆ; ਮਲਦਵਾਰ ਬਣਿਆ ਤੇ ਖੁਲਿਆ। ਉਥੋਂ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਮੌਤ — ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਡਰ ਹੈ। ਹੱਥ ਬਣੇ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ, ਉਥੋਂ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਇੰਦਰ। ਪੈਰ ਬਣੇ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ, ਉਥੋਂ ਚਲਣ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਵਿਸ਼ਣੁ। ਨਸਾਂ ਖੁਲੀਆਂ, ਉਥੋਂ ਲਹੂ ਭਰਿਆ ਗਿਆ; ਨਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਤੇ ਪੇਟ ਖੁਲਿਆ। ਫਿਰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਸਮੁੰਦਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਦਿਲ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਉਥੋਂ ਮਨ ਨਿਕਲਿਆ। ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦਰਮਾ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵਾਕਪਤਿ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਜਨਮਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਜਨਮ ਤਾਂ ਲੈ ਚੁਕੇ, ਪਰ ਉਹ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਜਗਾ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ 'ਚ ਵਾਪਸ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਰੀ ਉਹਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ। ਅੱਗ ਮੂੰਹ 'ਚ ਬੋਲ ਰੂਪ ਪਰਵੇਸ਼ੀ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਹਵਾ ਨੱਕ 'ਚ ਸੂੰਘਣ ਰੂਪ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਸੂਰਜ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਰੂਪ ਰੂਪ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੰਨਾਂ 'ਚ ਸੁਣਨ ਰੂਪ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਬੂਟੇ ਚਮੜੀ ਨਾਲ, ਪਾਣੀ ਜਨਨ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨਾਲ, ਮੌਤ ਮਲਦਵਾਰ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ, ਨਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਪੇਟ ਨਾਲ, ਚੰਦਰਮਾ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ — ਸਭ ਨੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾ ਉਠਿਆ। ਜਦ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਖੇਤਰਗਿਆ, ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਦਿਲ 'ਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਤਦ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਜਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਨਾ ਜਾਗੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨ ਯੋਗ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰਲੇ ਅਤਿ ਸੂਖਸ਼ਮ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਭਗਤੀ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਪਛਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜਦੋ ਗੋਵਰਧਨ ਪਰਤ ਉਠਾ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵ੍ਰਜ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ, ਤਾਂ ਸੁਰਭੀ ਗਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਗੋਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਆਏ। ਇੰਦਰ, ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਲਜਜਤ, ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਆ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਮੋੜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।