ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਵੈਤਸੇਨਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਸਾਰਕ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਵਿਅਪਤਿ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹੋਏ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਹਲਕਾਪਣ ਤੇ ਸਖਤਾਪਣ, ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਛੂਹਣ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਵਾਤਾਵਰਣ (ਹਵਾ) ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹਨ। ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਣ, ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਗੂਪਣ, ਤੇ ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹਵਾ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ — ਛੂਹਣ — ਤੋਂ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਅੱਖ ਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੀ। ਹੇ ਧਰਮਵਾਨ! ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਸਲੀ ਪਦਾਰਥ, ਗੁਣ, ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤਤਾ ਹਨ — ਇਹ ਅੱਗ (ਅਗਨੀ) ਦੇ ਤੱਤ ਹਨ। ਅਗਨੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪਕਾਉਣਾ, ਗਰਮ ਕਰਨਾ, ਸਾੜਨਾ, ਠੰਡ ਦੂਰ ਕਰਨਾ, ਸੁਕਾਉਣਾ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ, ਜੋ ਅਗਨੀ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਵਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਜੀਭ ਸਵਾਦ ਲੈਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੀ। ਸਵਾਦ — ਕਸੇਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਕੜਵਾ, ਤੇਜ਼, ਖੱਟਾ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਇਕ ਸਵਾਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ: ਨਮੀ, ਜਮਾਵਟ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਜੀਵਨ-ਪੋਸ਼ਣ, ਪਾਲਣ, ਆਨੰਦ, ਗਰਮੀ ਦੂਰ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ। ਪਵਿੱਤਰ ਸਵਾਦ, ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਿਆ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਨੱਕ ਗੰਧ ਲੈਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਇਕ ਗੰਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ — ਧਰਤੀ ਵਾਲੀ, ਗੰਦੀ, ਸੁਗੰਧੀ, ਹਲਕੀ, ਤੇਜ਼, ਖੱਟੀ ਆਦਿ। ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ: ਰਚਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਸਹਾਰਾ, ਅਸਲੀ ਵਖਰਾ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ: ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹਵਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ; ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਅੱਗ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ; ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਾਦ; ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਧ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਗੁਣ ਇਕ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੱਤ ਤੱਤ — ਮਹਾਤੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ — ਸਮੇਂ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ, ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ, ਨਿਰਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਅੰਡਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰੁਸ਼ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਅੰਡਾ, ਦਸ ਪੜਾਵਾਂ — ਪਾਣੀ ਆਦਿ — ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਸੁਵਰਨ ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ, ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁਲਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬੋਲੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਫਿਰ ਨੱਕ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਹ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਗੰਧ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ। ਗੰਧ ਤੋਂ ਹਵਾ ਆਈ; ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਆਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਸੂਰਜ; ਫਿਰ ਕੰਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੁਣਨ ਆਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦਿਸਾਵਾਂ। ਵਿਰਾਟ ਨੇ ਚਮੜੀ ਚੀਰੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਾਲ, ਰੋਮ ਆਦਿ ਆਏ; ਫਿਰ ਪੌਦੇ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਜਨਨ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਬਣੀ। ਵੀਰਯ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਆਈ; ਮਲਦਵਾਰ ਬਣਿਆ ਤੇ ਖੁਲਿਆ। ਮਲਦਵਾਰ ਤੋਂ ਅਪਾਨ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਮੌਤ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਯੰਕਤਾ ਹੈ। ਹੱਥ ਬਣੇ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਆਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇੰਦਰ। ਪੈਰ ਬਣੇ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਚਲਣ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਖੁਲੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖੂਨ ਭਰਿਆ; ਨਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ, ਤੇ ਪੇਟ ਖੁਲਿਆ। ਫਿਰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਆਈ; ਸਮੁੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਦਿਲ ਚੀਰਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਜਨਮਿਆ; ਬੁਧੀ ਤੋਂ ਵਾਕ-ਪਤੀ; ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ; ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਅੰਤਰ-ਯਾਮੀ ਜਨਮਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਅੱਗ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੀ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਂ ਉਠਿਆ। ਹਵਾ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਗੰਧ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੀ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਂ ਉਠਿਆ। ਸੂਰਜ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਿਆ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਂ ਉਠਿਆ। ਦਿਸਾਵਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੀਆਂ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਂ ਉਠਿਆ। ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਵਾਲਾਂ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੀਆਂ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਂ ਉਠਿਆ। ਪਾਣੀ ਜਨਨ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀਰਯ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੀ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਂ ਉਠਿਆ। ਮੌਤ ਮਲਦਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅਪਾਨ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੀ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਂ ਉਠਿਆ। ਇੰਦਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਿਆ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਂ ਉਠਿਆ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਿਆ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਂ ਉਠਿਆ। ਨਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੀਆਂ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਂ ਉਠਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਿਆ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਂ ਉਠਿਆ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਿਆ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਂ ਉਠਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬੁਧੀ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਿਆ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਂ ਉਠਿਆ। ਰੁਦ੍ਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਿਆ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਂ ਉਠਿਆ। ਜਦੋਂ ਅੰਤਰ-ਯਾਮੀ, ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਿਆ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰੁਸ਼ ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਉਠ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਚੇਤਨਾ) ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਭਗਤੀ, ਵੈਰਾਗ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖੇ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸੁਰਭੀ ਤੇ ਇੰਦਰ, ਗੋਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਬਾਰ 'ਚ ਆਏ। ਇੰਦਰ, ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਲਜਜਤ, ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਮਕੁਟ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨ ਛੋਹ ਕੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਗਿਆ।