ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੋ ਭਗਤ ਮੈਰੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ, ਗਾਉਂਦੇ ਜਾਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸੰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਅਨੰਤ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਮੂਲ ਹਾਂ, ਅਤੁੱਟ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਠੰਢ, ਡਰ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸੰਤ ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ-ਉੱਭਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੰਤ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਹਨ—ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਾਅਵ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਜਨਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਹਾਂ, ਧਰਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਤ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਜਨਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਸੰਤ ਜਨ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ, ਸਾਕ, ਸੰਤ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪ—all ਸੰਤ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਤਸੇਨ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਅਸਕਤ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਤਮ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਸਪਰਸ਼ ਦੇ ਗੁਣ—ਨਰਮੀ, ਸਖਤੀ, ਠੰਢ ਅਤੇ ਗਰਮੀ—ਹਵਾ ਦੇ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ ਹਨ। ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ: ਚਲਣ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਵਸਤੂਆਂ 'ਚ ਅਗਵਾਈ, ਧੁਨੀ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਤੱਤ। ਹਵਾ ਦੇ ਸੁੱਖਮ ਗੁਣ, ਰੱਬੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਜੋਤਿ (ਅੱਗ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਅੱਖ ਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੀ। ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ—ਜੋ ਪਦਾਰਥਤਾ, ਗੁਣਤਾ ਤੇ ਵਿਅਕਤਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ: ਰੌਸ਼ਨੀ, ਪਕਾਉਣਾ, ਗਰਮ ਕਰਨਾ, ਸਾੜਨਾ, ਠੰਢ ਦੂਰ ਕਰਨਾ, ਸੁਕਾਉਣਾ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ। ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਤੋਂ, ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ਤੇ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਸੱਚਾ ਸੁਆਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਥੋਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜੀਭ (ਚੱਖਣ ਦਾ ਇੰਦਰੀ) ਜਨਮੇ। ਇੱਕ ਸੁਆਦ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਕਸੈਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਕਰਵਾਂ, ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ ਆਦਿ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ: ਭਿੱਜਾਉਣਾ, ਠੋਸ ਕਰਨਾ, ਸੰਤੋਖ ਦੇਣਾ, ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣਾ, ਪਾਲਣਾ, ਆਨੰਦ ਦੇਣਾ, ਗਰਮੀ ਬੁਝਾਉਣਾ, ਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ। ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਆਦ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ਤੇ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਉਥੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਨੱਕ (ਸੂੰਘਣ ਦਾ ਇੰਦਰੀ) ਜਨਮੇ। ਇੱਕ ਗੰਧ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੋੜਾਂ ਕਰਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀ, ਗੰਦੀ, ਸੁਗੰਧੀ, ਹੌਲੀ, ਤੇਜ਼, ਖੱਟੀ ਆਦਿ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ: ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਆਸਰਾ, ਅਸਲ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਸਥਾਨ। ਜਿਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣਨ (ਸ੍ਰਵਣ) ਹੈ; ਹਵਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਸਪਰਸ਼, ਅੱਗ ਦਾ ਰੂਪ (ਦਰਸ਼ਨ), ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੁਆਦ (ਚੱਖਣਾ), ਧਰਤੀ ਦੀ ਗੰਧ (ਸੂੰਘਣਾ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਣ ਇੱਕ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਿਰਫ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੱਤ ਤੱਤ—ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ—ਕਾਲ, ਕਰਮ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੂਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਨਿਰਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ (ਅੰਡ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ (ਵੀਰਾਟ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ, ਦੱਸ ਪਰਤਾਂ—ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਆਦਿ—ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਭਾਗਵਾਨ ਹਰੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੀ ਢਕਣ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਜਲ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚੀਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬੋਲੀ (ਵਾਣੀ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਫਿਰ ਨੱਕ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਇੰਦਰੀ। ਸੁਗੰਧ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ, ਉਥੋਂ ਦਰਸ਼ਨ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਸੂਰਜ; ਫਿਰ ਕੰਨ, ਉਥੋਂ ਸੁਣਨ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ। ਵੀਰਾਟ ਨੇ ਚਮੜੀ ਚੀਰੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਾਲ, ਲੋਮ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਔਸ਼ਧੀਆਂ (ਬੂਟੀਆਂ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਫਿਰ ਜਨਨ-ਇੰਦਰੀ ਬਣੀ। ਵੀਰਜ (ਵੀਰਯ) ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਮਲਦਵਾਰ ਬਣਿਆ ਤੇ ਖੁਲਿਆ; ਮਲਦਵਾਰ ਤੋਂ ਅਪਾਨ, ਤੇ ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਮੌਤ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਯਾਨਕਤਾ ਹੈ। ਹੱਥ ਬਣੇ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ, ਉਥੋਂ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਇੰਦ੍ਰ; ਪੈਰ ਬਣੇ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ, ਉਥੋਂ ਚਲਣ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਵਿਸ਼ਣੁ। ਨਸਾਂ ਖੁਲ੍ਹੀਆਂ, ਉਥੋਂ ਖੂਨ ਭਰਿਆ; ਦਰਿਆ ਬਣੇ, ਪੇਟ ਖੁਲਿਆ। ਫਿਰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਿਸ਼ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਸਮੁੰਦਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਦਿਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਥੋਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵਾਕਪਤਿ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਉਠਾ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਆਪ-ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਵਾਣੀ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਠਦਾ। ਹਵਾ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਉਠਦਾ। ਸੂਰਜ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਵਜੋਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਵਜੋਂ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਵਾਲਾਂ ਵਜੋਂ, ਪਾਣੀ ਜਨਨਇੰਦਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀਰਜ ਵਜੋਂ, ਮੌਤ ਮਲਦਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅਪਾਨ ਵਜੋਂ, ਇੰਦ੍ਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਜੋਂ, ਦਰਿਆ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਵਜੋਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ-ਤਿਸ਼ਨਾ ਵਜੋਂ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਉੱਠਦਾ ਨਹੀਂ।