ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਹੈ ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਛਬੀਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ, ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਨ ਪੁਰਾਣ, ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤਮ, ਉੱਤਮ ਤਿਆਗੀਆਂ ਦੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਦੁਲਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਹੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ, ਮੇਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ; ਉਹ ਕਥਾਵਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ, ਗਾਉਂਦੇ ਜਾਂ ਮਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਸਚਲ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਸੰਤ ਨੇ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ, ਉਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ, ਜਦ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਚ, ਅਨੰਤ, ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂ ਕੇ ਠੰਡ, ਡਰ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਸੰਤ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਭੋਜਨ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਲਈ ਆਸਰਾ ਹਾਂ, ਧਰਮ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹੈ, ਸੰਤ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਡਰੇ ਹੋਏ ਲਈ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਸੰਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਗਦਾ ਸੂਰਜ; ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਸੰਤ ਅਤੇ ਮੈਂ ਖੁਦ, ਇਹ ਸਭ ਸੰਤ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਤਸੇਨਾ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਸੀ, ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਤਮ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਰਹੀ। ਮੁਲਾਇਮ ਅਤੇ ਸਖਤ, ਠੰਡ ਅਤੇ ਗਰਮੀ—ਇਹ ਸਪਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਹਵਾ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਹਨ। ਚਲਣ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਆਗੂਪਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ—ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਹਨ। ਹਵਾ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਅੱਖ ਰੂਪ ਵੇਖਣ ਲਈ ਅੰਗ ਬਣੀ। ਵਸਤੂ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਗੁਣ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਵਖਰੀ ਇਕਾਈ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ—ਇਹ ਅਗਨੀ ਦੇ ਸ਼ੁਧ ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਹਨ। ਉਜਾਲਾ, ਪਕਾਉਣਾ, ਗਰਮ ਕਰਨਾ, ਸਾੜਨਾ, ਠੰਡ ਦੂਰ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਅਗਨੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਕਾਉਣਾ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਧ ਰੂਪ, ਅਗਨੀ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਧ ਸਵਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਜੀਭ ਸਵਾਦ ਪਛਾਣਣ ਲਈ ਬਣੀ। ਕਸੈਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਕੜਵਾ, ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ—ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਲਾਵਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਸਵਾਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੀਲਾ ਕਰਨਾ, ਠੋਸ ਕਰਨਾ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਨਾ, ਪਾਲਣ, ਆਨੰਦ, ਗਰਮੀ ਦੂਰ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਵਾਫਾ—ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਹਨ। ਸ਼ੁਧ ਸਵਾਦ, ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਧ ਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਇਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਅਤੇ ਨੱਕ ਗੰਧ ਪਛਾਣਣ ਲਈ ਬਣੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਕਰਕੇ ਇਕ ਗੰਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ—ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀ, ਗੰਦੀ, ਸੁਗੰਧੀ, ਹੌਲੀ, ਤੇਜ਼, ਖੱਟੀ ਆਦਿ—ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਬਣਨ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਸਹਾਰਾ, ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਨ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਲਈ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਿਸ਼ੇ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਲਈ ਹਵਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਿਸ਼ੇ ਹੈ, ਉਹ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਅਗਨੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਿਸ਼ੇ ਹੈ, ਉਹ ਰੂਪ (ਵੇਖਣਾ) ਹੈ; ਜਿਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਿਸ਼ੇ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਾਦ (ਚੱਖਣਾ) ਹੈ; ਜਿਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਿਸ਼ੇ ਹੈ, ਉਹ ਗੰਧ (ਸੁੰਘਣਾ) ਹੈ। ਇਕ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਕਰਕੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਖਰੀ ਇਕਾਈ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕੇਵਲ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੱਤ—ਮਹਾਤੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ—ਕਾਲ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ, ਜਦ ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ, ਨਿਰਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਦਸ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰਤਾਂ—ਪਾਣੀ ਆਦਿ—ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਆਦਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ-ਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ, ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁਲਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬੋਲੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਅਗਨੀ, ਫਿਰ ਨੱਕ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਵਾਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ। ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਤੋਂ ਹਵਾ; ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ; ਫਿਰ ਸੂਰਜ; ਫਿਰ ਕੰਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ। ਵਿਰਾਜ ਨੇ ਚਮੜੀ ਚੀਰੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਾਲ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਾਲ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਪੌਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਨ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਬਣੀ। ਵੀਰਯ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਮਲ-ਦਵਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੁਲਿਆ। ਮਲ-ਦਵਾਰ ਤੋਂ ਅਪਾਨ ਵਾਹੂ, ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਮੌਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ। ਹੱਥ ਬਣੇ ਅਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰ; ਪੈਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਚਲਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੁ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਖੁਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖੂਨ ਭਰਿਆ। ਨਦੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਪੇਟ ਖੁਲਿਆ। ਫਿਰ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਸਮੁੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਚੀਰਿਆ, ਅਤੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵਾਕਪਤੀ; ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ; ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਅੰਤਰਯਾਮੀ। ਇਹ ਦੇਵਤੇ, ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਅਗਨੀ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਵਾਂਗ ਦਾਖਲ ਹੋਈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਠਿਆ। ਹਵਾ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਸੁੰਘਣ ਵਾਂਗ ਦਾਖਲ ਹੋਈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਠਿਆ। ਸੂਰਜ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਠਿਆ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਵਾਂਗ ਦਾਖਲ ਹੋਈਆਂ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਠਿਆ। ਪੌਦੇ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਠਿਆ। ਪਾਣੀ ਜਨਨ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀਰਯ ਨਾਲ ਦਾਖਲ ਹੋਈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਠਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਉਤਪੱਨ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।