ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਗਧੇ ਰੂਪੀ ਦੈਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਤਾਲਾ ਦੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਣਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਫਲ ਲਟਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਲੰਭਾ ਦੈਤ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੋਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਸਾਪ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਝੀਲ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਮੁਨਾ ਦੀਆਂ ਜਲਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਲਈ ਐਸੀ ਅਟੁੱਟ ਪ੍ਰੀਤਿ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਛੱਡੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਨੰਦਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ—ਤੁਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਸਾਡੀਆਂ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਨਮਜਾਤ ਮਮਤਾ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗ ਉਠੀ? ਉਹ ਆਸ਼ਚਰਜ ਕਰਦੇ ਕਿ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕ ਲੈਣਾ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਨੇਤਾ ਨੰਦਾ ਜੀ, ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਸੰਦੇਹ ਹਨ। ਨੰਦਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਗੋਵਾਲੋ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਇਸ ਬੱਚੇ ਬਾਰੇ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਗਰਗ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।" "ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਬੱਚਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰੰਗ ਧਾਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ: ਸਫੈਦ, ਲਾਲ ਤੇ ਪੀਲਾ। ਹੁਣ ਇਹ ਕਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਵਸੁਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਅਨੇਕ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਹ ਗੋਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਗੋਕੁਲ ਦਾ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਕਠਨਾਈਆਂ ਤੇ ਆਫ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੋਗੇ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕੂਆਂ ਨੇ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਹੜੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਦੈਤ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਨੰਦਾ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਨਾਰਾਇਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਗੁਣਾਂ, ਭਾਗ, ਯਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗਰਗ ਜੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਮੈਂ ਕਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਉੱਦਮ ਦੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਨੰਦਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਗਰਗ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਕਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅਪਾਰ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਨੰਦਾ ਤੇ ਕਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਰੁਕਣ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ, ਓਲੇ ਤੇ ਹਵਾ ਭੇਜੀ, ਤੇ ਗੋਵਾਲੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਬੜੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਿਸ਼ਨਾ ਵਲ ਤੱਕਿਆ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੱਸ ਕੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣਿਆ। ਕਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਉਖਾੜ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਖਿਡੌਣਾ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਗੋਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਇੰਦਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਲ ਉੱਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਛਬੀਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਤਿਆਗੀਆਂ ਦੀ ਧਰੋਹਰ ਹੈ। ਸੰਤ, ਜੋ ਵਿਅਸਨ ਰਹਿਤ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੇਖਦੇ, ਮਮਤਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੁਆੰਦਲੀ ਤੋਂ ਅਡੋਲ ਤੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਥਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ, ਗਾਉਂਦੇ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਸੰਤ ਨੇ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ, ਉਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਅਨੰਤ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਾਂ, ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਅੱਗ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕੋਲੋਂ ਠੰਢ, ਡਰ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ-ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੰਤ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਾਵ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਾਂ; ਧਰਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂੰਜੀ ਹੈ; ਸੰਤ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਡਰ ਪਏ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਸੰਤ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰ ਚਾਨਣ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਸੰਤ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪ—all ਸੰਤ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਤਸੇਨਾ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਸੀ, ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ। ਨਰਮੀ ਤੇ ਸਖ਼ਤੀ, ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ—ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਗੁਣ ਹਨ। ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ: ਚਲਣਾ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਨਾ, ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਹੋਣਾ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੋਣਾ। ਹਵਾ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਗੁਣ 'ਸਪਰਸ਼' ਤੋਂ, ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਅੱਖ ਰੂਪ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੀ। ਆਗ ਦੇ ਸੁਧ ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ—ਵਸਤੂ ਹੋਣਾ, ਗੁਣ ਹੋਣਾ, ਵਿਅਕਤੀਗਤਤਾ—ਇਹ ਹਨ। ਆਗ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ: ਚਾਨਣ ਕਰਨਾ, ਪਕਾਉਣਾ, ਗਰਮੀ ਦੇਣਾ, ਸਾੜਨਾ, ਠੰਢ ਦੂਰ ਕਰਨਾ, ਸੁਕਾਉਣਾ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ। ਸੁਧ ਰੂਪ ਤੋਂ, ਜੋ ਆਗ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਸੁਧ ਸਵਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ, ਪਾਣੀ, ਤੇ ਜੀਭ ਸਵਾਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਇੰਦਰੀ ਬਣੀ। ਕਸੈਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਕਰਵਾ, ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਸ, ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ-ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਹੀ ਸਵਾਦ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ: ਭਿੱਜਣਾ, ਜਮਾਉਣਾ, ਸੰਤੋਖ ਦੇਣਾ, ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ, ਪਾਲਣਾ, ਆਨੰਦ ਦੇਣਾ, ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣਾ, ਤੇ ਵਾਫ਼ਾਦਾਰੀ। ਸੁਧ ਸਵਾਦ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਸੁਧ ਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਫਿਰ, ਧਰਤੀ, ਤੇ ਨੱਕ ਗੰਧ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਇੰਦਰੀ ਬਣੀ। ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਯੋਗ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਹੀ ਗੰਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ—ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀ, ਸੜੀ ਹੋਈ, ਸੁਗੰਧੀ, ਹੌਲੀ, ਤੇਜ਼, ਖੱਟੀ ਆਦਿ—ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹਨ: ਰਚਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਆਸਰਾ, ਸੱਚੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤਤਾ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ। ਜਿਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹਵਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੂਹਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਅੱਗ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੱਖਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁੰਘਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਿਰਫ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।