ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਹੋ ਕੇ, ਜਦ ਇੱਕ ਦਾਨਵ ਤ੍ਰਿਣਾਵਰਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉਡਾ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਵੀ ਜੀਤ ਲਿਆ। ਇਕ ਹੋਰ ਵਾਰ, ਜਦ ਮਾਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੱਖਣ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਕਲੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਰੁੱਖ ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤੇ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਜਦ ਉਹ ਗੋਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬਕਾਸੁਰ ਦਾਨਵ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਕਾ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਦਾਨਵ, ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਵੱਛਾ ਬਣ ਕੇ, ਗੋਆਂ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਕਪਿੱਥ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਗਧਾ-ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਤਾਲਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਫਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਲੰਬਾ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੋਆਂ ਤੇ ਗੋਪਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਸਪ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਝੀਲ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਐਸਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਨੰਦ ਜੀ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਇਹ ਜਨਮਜਾਤ ਪਿਆਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ? ਫਿਰ ਲੋਕ ਆਸ਼ਚਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਸੱਤ ਦਿਨ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਉਠਾ ਲਿਆ?" ਇਸ ਲਈ, ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਗੋਪਾਂ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਇਸ ਬੱਚੇ ਬਾਰੇ ਯਾਦਵ ਰਿਸ਼ੀ ਗਰਗ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ।" ਗਰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਉਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁਗਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਰੰਗ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ: ਸਫੈਦ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਪੀਲਾ; ਹੁਣ ਉਹ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰੰਗ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੱਚਾ ਵਸੁਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਅਤੇ ਕਰਤਬਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਲੋਕ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗੋਕੁਲ ਅਤੇ ਗੋਪਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇਵੇਗਾ; ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸੰਕਟ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੋਗੇ।" "ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ, ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਜਦ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਧਰਮਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕੂਆਂ ਨੇ ਤੰਗ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਡਾਕੂਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਪਿਆਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਹਾਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਦਾਨਵ ਵੀ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਨੰਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਗੁਣ, ਭਾਗ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਕਰਤਬਾਂ 'ਚ ਕੋਈ ਅਜੀਬ ਨਹੀਂ।" "ਗਰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਨੰਦ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਗਰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਵਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਤੇਜਸਵੀਤਾ ਦੇਖੀ ਤੇ ਸੁਣੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨੰਦ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਕ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਯੱਗ ਦੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ, ਓਲੇ ਤੇ ਹਵਾ ਭੇਜੀ, ਤੇ ਗੋਪ ਤੇ ਗੋਆਂ ਬੜੀ ਤਕਲੀਫ 'ਚ ਆ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਵੇਖਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਹਾਸਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਦਇਆ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਉਖਾੜ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਖਿਲੌਨਾ ਚੁਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਉਠਾ ਕੇ ਗੋਪਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਇੰਦਰ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ 'ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਗੋਆਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹਿਲੀ ਸਕੰਦ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਭਾਗ ਦੇ ਛਬੀਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਹੈ, ਵਿਰਾਗੀ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ। ਜੋ ਸੰਤ, ਵਿਸ਼ਯ-ਰਹਿਤ, ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਮਲਕੀਅਤ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਦੁਵਿਧਾ ਤੋਂ ਅਡੋਲ, ਤੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਰਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਹੇ ਭਾਗਵਾਨ, ਮੇਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਾਗਵਾਨ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ, ਗਾਉਂਦੇ ਜਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤ ਤੇ ਸੰਕਲਪਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਸੰਤ ਨੇ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ, ਉਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਚ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਅੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਠੰਢ, ਡਰ, ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬਣ ਤੇ ਉੱਭਰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ, ਸੰਤ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੌਕਾ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ; ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਲਈ ਆਸਰਾ ਹਾਂ; ਧਰਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਨ ਹੈ; ਸੰਤ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਡਰ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਸੰਤ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤਾ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਸੰਤ ਤੇ ਮੈਂ ਖੁਦ—all ਸੰਤ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਤਸੇਨਾ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਸਾਰਕ ਰਾਜਿਆਂ 'ਤੇ ਅਸਕਤੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਤਮ-ਰਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਨਰਮ ਤੇ ਸਖਤ, ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ—ਇਹ ਸਪਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਹਵਾ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਹਨ। ਚਲਣਾ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਆਗਵਾਈ ਤੇ ਧੁਨੀ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਮੂਲ—ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਹਨ। ਹਵਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼-ਤੱਤ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਇਸ਼ਵਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਅੱਖ ਰੂਪ ਦੇ ਵੇਖਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੀ। ਪਦਾਰਥ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਗੁਣ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ—ਇਹ ਅੱਗ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਜਾਲਾ, ਪਕਾਉਣਾ, ਗਰਮੀ, ਸਾੜਨਾ, ਠੰਢ ਦੂਰ ਕਰਨਾ, ਸੁਕਾਉਣਾ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਤੋਂ, ਤੇ ਇਸ਼ਵਰੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਤੇ ਜੀਭ ਰਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਸਾਧਨ ਬਣੀ। ਕਸੈਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਕਰਵਾ, ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ—ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਲਾਵਟਾਂ ਨਾਲ, ਇਕ ਰਸ ਤੱਤ ਮਟੇਰੀਅਲ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੀਨਣਾ, ਠੋਸ ਕਰਨਾ, ਤਸੱਲੀ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਾਲਣ, ਪੋਸ਼ਣ, ਆਨੰਦ, ਗਰਮੀ ਦੂਰ ਕਰਨਾ, ਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ—ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਸ਼ੁੱਧ ਰਸ ਤੋਂ, ਤੇ ਇਸ਼ਵਰੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਤੇ ਨੱਕ ਗੰਧ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਸਾਧਨ ਬਣੀ। ਮਟੇਰੀਅਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਲਾਵਟਾਂ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਗੰਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ—ਮਿਟੀ ਵਾਲੀ, ਸੜੀ ਹੋਈ, ਸੁਗੰਧਿਤ, ਹਲਕੀ, ਤੀਖੀ, ਖੱਟੀ ਆਦਿ—ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।