ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਸਿਰਜਣਹਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੋਲ-ਕੰਟੀਆਂ ਲਾ ਕੇ, ਅਜਨਮਾ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਤੋਲਿਆ। ਹੋਰ ਜਿਹੜੇ ਗ੍ਰੰਥ ਬਣੇ, ਉਹ ਛੋਟੇ ਹਨ; ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਆਪਣੇ ਮਹੱਤਵ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਚੌਂਕ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਗਵਤ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵੈਕੁੰਠ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦਇਆਲੁ ਸਨਕਾਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਕੁਮਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਅਲਿਪਤ ਅਤੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਲਗਾਵ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?” ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮੰਨ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਸਤਸੰਗ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ‘ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਹਾਡਾ ਚਿਹਰਾ ਉਦਾਸ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਰਹੇ ਹੋ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਐਵੇਂ ਲੱਗਦੇ ਹੋ ਜਿਵੇਂ ਦਿਲੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦੌਲਤ ਖੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ। ਦੱਸੋ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?’ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ‘ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਫਿਰਿਆ, ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਕਾਸ਼ੀ, ਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਹਰੀਕਸ਼ੇਤਰ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਸ਼੍ਰੀਰੰਗ, ਸੇਤੁਬੰਧ ਆਦਿ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਗਿਆ। ਪਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ; ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਕਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਧਰਮ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਸੱਚ, ਤਪ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਦਾਨ ਹੁਣ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਪੇਟ ਪਾਲਣ ਲਈ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਮੰਦੇ, ਅਕਲੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਅਭਾਗੇ ਤੇ ਪੀੜਤ ਹਨ। ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਘੱਟ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪਖੰਡ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵੀ ਘਰ ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਘਰ ਚਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਲਾ-ਸਾਲੀਆਂ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਧੀਆਂ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਵੇਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਿਚ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਰੁਕਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਰੋਕ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਮੰਦਰ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਵਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕੋਈ ਯੋਗੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸਿੱਧ, ਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਚੰਗੀ ਚਾਲ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਕਲੀ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਟੇਰੇ ਹਨ, ਦੂਜੀ ਜਾਤੀਆਂ (ਦੁਜਾਤੀ) ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਵੱਜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਬਾਲ ਖੁੱਲੇ ਹੋਏ, ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਕਾਮੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਮੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦਾ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਲੀਲਾ ਸਥਾਨ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵੇਖਿਆ—ਸੁਣੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਓ! ਉੱਥੇ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਥੱਕਿਆ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਦੋ ਬੁੱਢੇ ਆਦਮੀ ਪਏ ਸਨ, ਜੋ ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਖਿਅਕ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ, ਦੱਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਲ ਤੱਕਦੀ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਔਰਤਾਂ ਪੱਖਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਗਿਆ; ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਉਠੀ, ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ, ਤੇ ਬੋਲੀ: “ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਰੁਕੋ ਤੇ ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਵੱਡਾ ਸੁਭਾਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇਹ ਦੋ ਕੌਣ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਔਰਤਾਂ ਕੌਣ ਹਨ? ਹੇ ਦੇਵੀ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।” ਉਹ ਕੁੜੀ ਬੋਲੀ: “ਮੈਂ ਭਕਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ; ਇਹ ਦੋ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ, ਗੰਗਾ ਆਦਿਕ ਦੇ ਆਗੂਪਣ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਏ ਹਨ; ਪਰ ਭਾਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਅਸਲ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਹੁਣ, ਹੇ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ; ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਨੰਦ ਆਵੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਕਰਣਾਟਕ ਵਿੱਚ ਵਧੀ, ਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਗੁਰਜਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਗਈ। ਉੱਥੇ, ਕਲੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਕਰਮਣ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ; ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਰਬਲ ਰਹੀ। ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਗਈ, ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੀ, ਹੁਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰੂਪ ਵਾਲੀ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਲਿਵਟ ਪਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਥੋਂ ਚਲ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੀੜਤ ਹਾਂ; ਜਦ ਮੈਂ ਜਵਾਨ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿਉਂ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ? ਇਹ ਉਲਟ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਸਦਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਂ ਬੁੱਢੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੌਜਵਾਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ, ਮਨ ਵਿਚ ਅਚੰਭਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਦੱਸੋ, ਹੇ ਯੋਗ ਦੇ ਖਜਾਨੇ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤੇ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਅੰਦਰੋਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਹਰੀ ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਕਰੇਗਾ।” ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਪੁੱਤ੍ਰੀਏ; ਇਹ ਯੋਗ ਤੇ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਨੇ ਚੰਗੀ ਚਾਲ, ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।