ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੰਦਰ ਨੇ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅਦਭੁੱਤ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਦਲ ਵਾਪਸ ਲੈ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਆਸਮਾਨ ਸਾਫ ਹੋ ਗਿਆ, ਸੂਰਜ ਚਮਕਣ ਲੱਗਾ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹਵਾ ਤੇ ਮੀਂਹ ਰੁਕ ਗਈ, ਤਾਂ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਚੁਕਣ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਗੋਪਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਓ, ਡਰ ਛੱਡ ਦੋ। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਦੌਲਤ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਸਮੇਤ, ਹੁਣ ਹਵਾ ਤੇ ਮੀਂਹ ਰੁਕ ਗਈ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈਆਂ ਹਨ।” ਗੋਪ ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂ, ਰਥ, ਸਮਾਨ, ਬੱਚਿਆਂ, ਵੱਡੇ-ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਫਿਰ, ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਵਾਸੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕੋਲ ਆਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੋਪੀਆਂ, ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਦਹੀਂ ਤੇ ਅਖੰਡ ਚਾਵਲ ਭੇਟ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਯਸ਼ੋਦਾ, ਰੋਹਿਨੀ, ਨੰਦ ਤੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਰਗਣੀ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ, ਸਿੱਧ, ਸਾਧ੍ਯ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਚਾਰਣ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅਰਥ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਾਥ, ਸੁਰ ਤੇ ਨਗਾਰੇ ਗੂੰਜੇ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਤੁੰਬੁਰੂ ਨੇ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਹਰੀ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਗੋਪੀਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਅਦਭੁੱਤ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਗਾ ਰਹੀਆਂ, ਹਰੇਕ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਤੇ ਭਾਵ-ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦੇ ਪਚੀਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦਾ ਸਨਿਆਸੀ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ, ਸੰਜਮ ਤੇ ਚੇਤਨ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਣ। ਜੋ ਰਜ ਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਸਤਗੁਣ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਸਤਗੁਣ ਨੂੰ ਵੀ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਪਨੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਹੋਰ ਆਤਮਾਵਾਂ ਤੇ ਗੁਣ-ਜਨਿਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀ, ਨਾ ਅੰਦਰ। ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਅਠ-ਵਿਧ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਭਗਤ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਕਾਲ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਪਿਆਰੇ ਹਾਂ—ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਗੁਰੂ, ਸੁਹਰਦ, ਤੇ ਆਦਰਯ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਪਰਲੋਕ, ਆਤਮਾ ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ—ਦੌਲਤ, ਪਸ਼ੂ, ਘਰ—ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਮੈਂ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹਵਾ ਚਲਦੀ, ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ, ਇੰਦਰ ਮੀਂਹ ਪਾਉਂਦਾ, ਅੱਗ ਸੜਦੀ, ਤੇ ਮੌਤ ਘੁੰਮਦੀ। ਯੋਗੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਭਗਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਨਿਰਭੈ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਭਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਇਹ ਹੈ—ਗਹਿਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ। ਇਸ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਪਰਲੇ ਸੱਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਅੱਗੇ ਦੋ, ਹੇਠਾਂ ਦੋ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਚਲਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇਕ ਮਾਲਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਨ, ਇੱਕ ਦੱਖਣ ਤੇ ਇੱਕ ਉੱਤਰ; ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੋ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਜਿਵੇਂ ਜुगਨੂ, ਦੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਇਕੱਠੇ ਬਣੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਉਮਤਸਖਾ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਨਲਿਨੀ ਤੇ ਨਾਲ਼ਿਨੀ ਨਾਮ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਵਧੂਤਸਖਾ ਸੁਗੰਧਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖਾ ਨਾਮ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦੁਕਾਨਾਂ ਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਨਾਵਾਂ ਹਨ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਰਸ-ਵਿਦਿਆ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰੀ ਸਮੇਤ, ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਿਤ੍ਰਹੂ ਨਾਮ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਪੁਰੰਜਨਾ ਦੱਖਣੀ ਪੰਚਾਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ-ਵਾਹਕਾਂ ਸਮੇਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇਵਹੂ ਨਾਮ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਪੁਰੰਜਨਾ ਉੱਤਰੀ ਪੰਚਾਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ-ਵਾਹਕਾਂ ਸਮੇਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਆਸੁਰੀ ਨਾਮ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਪੁਰੰਜਨਾ ਗ੍ਰਾਮਕਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨਾਮ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਪੁਰੰਜਨਾ ਵੈਸ਼ਸਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਧਾ ਤੇ ਅਵਮੀਸ਼ਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਚੁੱਪ ਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸੂਚੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮੋਹ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਅਨੰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਇੱਛਾ-ਚਲਿਤ, ਮੋਹ-ਭਰਿਆ ਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਣੀ ਚਾਹਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੀਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮਦਿਰਾ ਪੀਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਰਸ-ਵਿਲਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜਦ ਉਹ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਰੋਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਰੋਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਹੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਹੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜਦ ਉਹ ਦੌੜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੌੜਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਲੇਟਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੇਟਦਾ ਹੈ; ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜਦ ਉਹ ਸੁਣਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਸੁੰਘਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਛੂਹਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਛੂਹਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜਦ ਪਤਨੀ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਠੱਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਚਾਹੇ ਨਾ, ਅਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ, ਉਸ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੌਲ-ਖਿਲੌਨੇ ਵਾਂਗ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਾਰਨ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦ ਗੋਪਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਐਸੇ ਅਦਭੁੱਤ ਕੰਮ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਅਣਭਿਗਿਆ, ਨੰਦ ਜੀ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਗਰਗ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗੱਲ ਕੀਤੀ।