ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਗਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ—ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਪਾਰ, ਗਉ-ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਿਰਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੂਦ 'ਤੇ ਪੈਸਾ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਹਹਮੇਸ਼ਾ ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਉਸ ਦੀ ਰਖਿਆ ਅਤੇ ਨਾਸ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਤ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਜੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਉਪਜਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਰਜੋ ਗੁਣ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਦਲ ਹਰ ਥਾਂ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਲਦੇ-ਵਧਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਕੀ ਕਰ ਸਕਤਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਜਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਸਾਡਾ ਨਿਵਾਸ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੰਗਲਾਂ, ਵਣਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਗਾਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਲਈ ਹੀ ਯਜਨਾ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਯਜਨਾ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ। ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੂਪ, ਖੀਰ, ਪੂੜੀਆਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਧ-ਵਾਲੇ ਵਿਅੰਜਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਅਗਨੀ ਵਿਚ ਯਥਾ-ਵਿਧੀ ਹਵਨ ਕਰਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ ਤੇ ਗਾਵਾਂ ਦਾਨ ਕਰੀਏ। ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਘੋੜਾ-ਪਾਲਕ, ਚੁਤਥ, ਜਾਂ ਪਤਿਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੌ ਖੁਆ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਭੀ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਸਭ ਜਣੇ, ਸੋਹਣੇ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਸੁਗੰਧ ਲਾ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ, ਗਾਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਅਗਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਤ ਹੈ, ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕਰ ਲਓ। ਇਹ ਯਜਨਾ ਗਾਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਜਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਨੰਦ ਜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਮੰਨ ਕੇ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਲਈ ਬੈਠਾਇਆ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਪਹਾੜ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ। ਸਭ ਦਾਨ ਯਥਾ-ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ, ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੌ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ। ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਰਥਾਂ 'ਚ ਬੈਠੀਆਂ, ਜੋ ਬਲਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਗਾਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਗਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, "ਮੈਂ ਹੀ ਪਹਾੜ ਹਾਂ," ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਫਿਰ, ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਵੇਖੋ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਅਪਣਾ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਉਹ, ਆਪਣੇ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਸਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੀ ਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਗਵਾਲੇ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪਹਾੜ, ਗਾਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਰਧ ਦੇ ਚੌਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਹੰਸਾਂ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ—ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ, ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਆਪ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਵੇਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦਿਆਂਗਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਡਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗੀ।" ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਪਿਲ ਦੇਵ ਨੇ ਜਦ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦਾ ਵਰਤ ਲੈ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਅਸੰਗ ਰਹਿ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ, ਨਾ ਅਗਨਿ ਰੱਖਦੇ, ਨਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਠਿਕਾਣਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪ ਗੁਣਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੁਇਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਵੇਖਦੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤ, ਮਨ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਬਿਨਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਸਰਵਜ੍ਯਾਨੀ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਛਾ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਤਾਜ, ਬਾਂਗੜ, ਮਾਲਾ, ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਪੈਜਨੀ, ਕੰਧਾ, ਚਕਰ, ਗਦਾ, ਪਦਮ, ਵਣਮਾਲਾ ਤੇ ਉੱਤਮ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਪਰਮ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਗਲ ਵਿਚ, ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮੋਟੇ ਕੰਧੇ, ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਚਮਕ ਵਾਲੇ, ਤ੍ਰਿਭੰਗੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਪੇਟ, ਤੇ ਨਾਭੀ ਵਿਚ ਜਗਤ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ, ਕਮਰ ਤੇ ਪੀਤਾਂਬਰ ਤੇ ਸੁਵਰਣ ਕਮਰਬੰਦ, ਸੁੰਦਰ ਪੈਰ, ਜੋ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਖ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੰਤਰ ਆਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਗੁਰੂ, ਆਪਣੇ ਇਹ ਪੈਰ ਦਿਖਾ, ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹਨ। ਇਹ ਰੂਪ ਉਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਰੂਪ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭੀ ਨਿਡਰਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕੇਵਲ ਭਗਤਾਂ ਵਲੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ; ਆਪਣੀ ਅਸਲਤਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਵੀ, ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਆਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ ਧੀਰਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਉਹ ਜੇਕਰ ਵਿਸ਼ੁਧ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ? ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਜਦ ਉਹ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਵੀ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਵੱਸ ਨਹੀਂ। ਸੁਆਰਗ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਵੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਅੱਧ ਪਲ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡੋ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮਿਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਚ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਅਸਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਬਾਹਰੀ ਵਸਤਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਭਗਤੀ ਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਜਰੂਰ ਤੁਹਾਡਾ ਰਸਤਾ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਜਗਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜਗਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਜੋਤ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।