ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਹੋਰ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕੇਸ਼ਵ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਇੰਦਰ ਵਲ ਗੁੱਸਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜੀਵ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਵਿਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੁਖ, ਦੁਖ, ਡਰ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ—all ਕੁਝ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ, "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੰਦਰ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ?" ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਚਾਹੇ ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ—ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਜੀਵ, ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ ਸਰੀਰ ਪਾ ਕੇ, ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡਦੇ ਹਨ; ਮਿਤ੍ਰ, ਵੈਰੀ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ—ਕਰਮ ਹੀ ਸੱਚਾ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹੋ, ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਦਾ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਹੋਰ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਪਰ-ਮਰਦ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵਰਨ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ: "ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਦੁਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ। ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਗਉ-ਰੱਖਿਆ, ਸੁਧੀ ਤੇ ਸੰਗੀਤ—ਇਹ ਚਾਰ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਉ-ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਰਜੋ-ਗੁਣ, ਸਤੋ-ਗੁਣ ਅਤੇ ਤਮੋ-ਗੁਣ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਕਿ ਰਜੋ-ਗੁਣ ਤੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਜਗਤ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਰਜੋ-ਗੁਣ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਦਲ ਹਰ ਥਾਂ ਪਾਣੀ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਪਲਦੇ ਹਨ; ਇੰਦਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਨਾ ਕਸਬੇ, ਨਾ ਘਰ; ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ, ਲਕੜੀਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ। ਇਸ ਲਈ, ਗਉਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਲਈ ਯੱਗ ਕਰੋ; ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਸ ਯੱਗ ਲਈ ਵਰਤੋ।" ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪਕਵਾਨ, ਦਾਲਾਂ, ਖੀਰ, ਪੂਰੇ, ਤਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਠੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁਧ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਓ।" ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਪਾਵਣ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ ਤੇ ਗਉਆਂ ਦੀ ਦਾਨ ਦਿਓ। ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ—ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ, ਅਛੂਤ, ਪਤਿਤ—ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਦਾਨ ਦਿਓ; ਗਉਆਂ ਨੂੰ ਜੌ ਦਿਓ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦਿਓ। ਸਭ ਵਾਸੀ, ਸੁੰਦਰ ਵਿਲੰਬ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਸੁਰਮਾਂ ਤੇ ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਗਉਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਅੱਗ ਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰੋ। "ਇਹ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਹੈ," ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਵੇ ਤਾਂ ਕਰੋ। ਇਹ ਯੱਗ ਗਉਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀ, ਤਾਂ ਨੰਦਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਮੰਨ ਕੇ ਮੰਨ ਲਿਆ।" ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਮੰਗਲ-ਪਾਠ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਮੱਗਰੀ ਪਹਾੜ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ। ਸਭ ਨੇ ਦਾਨ, ਜੌ ਆਦਰ ਨਾਲ ਗਉਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਰੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ। ਔਰਤਾਂ, oxen ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ 'ਤੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਗਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀਸ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਗਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਯ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ "ਮੈਂ ਪਹਾੜ ਹਾਂ" ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਭੇਟਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, "ਇਹ ਪਹਾੜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ," ਆਤਮ ਨੂੰ ਆਤਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। "ਇਹ ਪਹਾੜ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਤੇ ਗਉਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।" ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ, ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਗਵਾਲਾਂ ਨੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਹਾੜ, ਗਉਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਯੱਗ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦੇ ਚੌਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ: "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ—ਆਤਮ-ਰੂਪ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਤਮ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣ ਲਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਦੁਖ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ। ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦਿਆਂਗਾ, ਜੋ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਡਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੋਗੀ।" ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕਪਿਲ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਪਾਸੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਕੇਵਲ ਆਤਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ, ਨਾ ਅੱਗ, ਨਾ ਨਿਯਤ ਆਵਾਸ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਕਟ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ, ਇਕ-ਚਿੱਤ ਭਗਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ। ਅਹੰਕਾਰ, ਮਮਤਾ, ਦੁਵੈਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕਸਾਰ ਦੇਖਦੇ, ਆਪਣੇ ਆਤਮ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ—ਇੱਕ ਲਹਿਰ-ਰਹਿਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ। ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸਰਵ-ਗਿਆਤਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਅੰਤਰ-ਆਤਮ, ਦੀ ਉੱਤਮ ਭਗਤੀ ਦੁਆਰਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਤੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਤਮ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ। ਇੱਥੇ, ਉਹ ਇੱਛਾ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਇੱਕਸਾਰ ਮਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰੂਪ—ਮੁਕੁਤ, ਕੰਗਣ, ਹਾਰ, ਪੈਰ-ਬੰਦ, ਕਮਰ-ਬੰਦ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ; ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਗਦਾ, ਕਮਲ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਉੱਤਮ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਉੱਤਮ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ। ਕੌਸਤੁਭ ਰਤਨ ਸੁਭਾਗੀ ਗਲ ਵਿਚ, ਸਿੰਘ-ਵਾਂਗ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਕੰਧੇ, ਅਟੱਲ ਤੇਜ ਨਾਲ, ਰੂਪ ਚਮਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ, ਸਾਹ-ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਰਿਥਮ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹੀ ਨਾਭੀ ਦੇ ਗਹਿਰੀ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਤ ਗਿਆਨ ਤੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਗਉ-ਯੱਗ ਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਤੇ ਆਤਮ-ਸਾਖਾਤਕਾਰ ਦੀ ਕਥਾ, ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰਧਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਹੋਈ।