ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਹੋਰ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਿੰਤਾ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲਕੜਾਂ ਲਈ, ਭੁਗਤਾਨ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹਾ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਫਲਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਹਿਆ ਕਿ ਕੇਸ਼ਵ, ਇੰਦਰ ਵਲ ਗੁੱਸਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੰਦਾ ਜੀ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ। ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, "ਜੀਵ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ, ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ—all ਕੁਝ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹੋਵੇ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਕਰਤਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜੋ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੰਦਰ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿਯਤਿ ਨੂੰ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ—ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਗੇ ਕਿਹਾ, "ਜੀਵ, ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਨੀਚਾ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਦੋਸਤ, ਦੁਸ਼ਮਣ, ਜਾਂ ਨਿਰਪੱਖ—ਕਰਮ ਹੀ ਅਸਲ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਸਵਾਮੀ ਹੈ।" ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਅਸਲ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਰਾਹ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਰਾਹ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਧਿਆਈ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਤੋਂ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਰਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ, ਵੈਸ਼ ਵਪਾਰ ਨਾਲ, ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦੁਬਾਰਾ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਗੌ-ਸੇਵਾ, ਕਰਜ਼ਾ ਤੇ ਸੰਗੀਤ—ਇਹ ਚਾਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਹ ਹਨ, ਪਰ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀ ਸਦਾ ਗੌ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ—ਸਤ, ਰਜ, ਤੇ ਤਮ—ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣਾ, ਤੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਰਜ ਗੁਣ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਰਜ ਗੁਣ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਦਲ ਹਰ ਥਾਂ ਪਾਣੀ ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ—ਇੰਦਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਦਾ ਜੰਗਲ, ਲੱਕੜਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੌ-ਧਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਲਈ ਯਜ੍ਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਜੋ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਯਜ੍ਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਕਵਾਨ—ਸੂਪ, ਖੀਰ, ਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਵਿਅੰਜਨ—ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਕਚੌਰੀਆਂ, ਤਲੀਆਂ ਪਕੌੜੀਆਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ ਤੇ ਗੌ-ਧਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ—ਘੋੜੇ ਵਾਲਿਆਂ, ਚੁੱਕਰੇ, ਤੇ ਪਤਿਤਾਂ—ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਗਾਂ ਨੂੰ ਜੌ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਸਭ ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਖਾ ਕੇ, ਤੇ ਅੰਗ-ਰੰਗਨ ਕਰਕੇ, ਗਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅੱਗ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰੀ ਜਾਵੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਹੈ, ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਵੇ ਤਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੋ। ਇਹ ਯਜ੍ਨ ਗਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪਹਾੜ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਵਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ, ਨੰਦਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸਲਾਹ ਸਹੀ ਮੰਨੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਵਰਤੀ। ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ, ਗਾਂ ਨੂੰ ਜੌ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਧੀਆ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਬੱਲਦ-ਗੱਡਿਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਨਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲਏ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਗੋਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, "ਮੈਂ ਹੀ ਪਹਾੜ ਹਾਂ," ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੋਜਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸਮੇਤ, ਪਹਾੜ ਨੂੰ, "ਇਹ ਪਹਾੜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ," ਆਖ ਕੇ, ਆਤਮ ਨੂੰ ਆਤਮ ਦਾ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਤੇ ਗਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ, ਗੋਪਾਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸਮੇਤ, ਪਹਾੜ, ਗਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇ ਯਜ੍ਨ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਕੇ, ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜ ਆ ਗਏ। ਇਥੇ ਚੌਵੀ ਚੈਪਟਰ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ—ਆਤਮ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਆਪਣੀ ਆਤਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰੋਂ ਦੇਖੇਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਵੇਂਗਾ।" ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦਿਆਂਗਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਡਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗੀ।" ਮੈਤਰੇਯ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਪਿਲਦੇਵ ਦੇ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰੀ ਤੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਕੇਵਲ ਆਤਮ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਪੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ—ਨਾ ਅੱਗ, ਨਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਵਾਸ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਸਰਗੁਣ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਾਲਕੀਆਂ, ਤੇ ਦੁਇਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਿਹਾ ਦੇਖਦੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ। ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸਰਵ-ਜਾਨੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਤਮ ਵਾਂਗ ਦੇਖਿਆ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ। ਇੱਛਾ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਾਨਭਾਵ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ, ਮੋਹਰ, ਕੜੇ, ਹਾਰ, ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਪੈਜਬੰਦ, ਤੇ ਕਮਰਬੰਦ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ; ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ, ਗਦਾ, ਕਮਲ, ਮਾਲਾ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਰਮ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਗਲ 'ਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ, ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਮਜਬੂਤ ਮੋੜ, ਅਟੱਲ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਤੇ ਉਹ ਮੂਰਤ ਨਿਰਮਲ ਚਪੜੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ।