ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਇਹ ਯਜਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਕੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਰਿਵਾਜ ਵਜੋਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ।" ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਵਰਖਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ। ਬੱਦਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਮੱਖਣ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਜੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮਿਨ੍ਹਾ ਦੇਵਤਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ਾਂਤਰੀ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਲਾਲਚ, ਡਰ ਜਾਂ ਵੈਰ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਨੰਦ ਜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ (ਕੇਸ਼ਵ) ਨੇ ਇੰਦਰ ਵਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰੋਸ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੀਵ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਜਾਂ ਨਿਡਰਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵਸ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੰਦਰ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿਯਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਦਾਨਵ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ। ਉੱਚ ਜਾਂ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਜੀਵ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਮਿੱਤਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀਨ—ਕਰਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ ਚਲਾ ਸਕਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਭਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਫਾਦਾਰ ਨਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਤੋਂ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ ਚਲਾਏ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਕਰਕੇ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਦੁਗਣਾ ਜਨਮੇਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਗਉ-ਰਖਿਆ, ਸੁਧ-ਸੂਦ ਤੇ ਸੰਗੀਤ—ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਗਉ-ਰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਸਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣ ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ, ਨਾ ਪਿੰਡ, ਨਾ ਘਰ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਆਓ ਗਉਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਯਜਨ ਕਰੀਏ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਜੋ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਯਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ, ਦਾਲਾਂ, ਖੀਰ, ਪੂੜੀਆਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰੋ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰਵਾਓ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ ਤੇ ਗਉਆਂ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਓ। ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਘੋੜਾ-ਚਾਲਕ, ਚੰਡਾਲ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਵੀ ਯੋਗ ਦਾਨ ਦਿਓ। ਗਉਆਂ ਨੂੰ ਜੌ ਦਿਓ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਓ। ਸਭ ਲੋਕ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਸੁਗੰਧ ਲਾ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ, ਗਉਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਅੱਗ ਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰੋ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਹੈ, ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਕਰ ਲਵੋ। ਇਹ ਯਜਨ ਗਉਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।" ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦੋਂ ਨੰਦ ਜੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਵਾਉਣ ਲਈ ਕਾਲ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਹੀ ਮੰਨ ਕੇ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਆਖੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰੋਚਾਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਮੱਗਰੀ ਪਹਾੜ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ। ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਗਉਆਂ ਨੂੰ ਜੌ ਦੇ ਕੇ, ਗਉਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ। ਸੁੰਦਰ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਬਲਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਲੈਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਨੇ ਗੋਪਾਲਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, "ਮੈਂ ਹੀ ਪਹਾੜ ਹਾਂ!" ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭੇਟਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਵੇਖੋ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਅਪਣਾ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਉਹ, ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਉਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਗੋਪ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਪਹਾੜ, ਗਉਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜ ਨੂੰ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਚੌਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਦਿਆਂਗਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਡਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।" ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦੋਂ ਕਪਿਲਦੇਵ ਨੇ ਐਸਾ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਪਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਹ ਮੌਨ ਵਰਤ ਲੈ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦਾ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ, ਨ ਅੱਗ ਰੱਖਦਾ, ਨ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਵੱਸਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਗੁਣਾਂ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਤੇ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੁੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਡੋਲ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਤੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।