ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ ਵ੍ਰਜ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਜਾਣ-ਅਣਜਾਣੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਕਰਮ ਸਫਲਤਾ ਲਿਆਉਂਦੇ, ਪਰ ਅਗਿਆਨੀ ਲਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਕ ਦਿਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਰਿਵਾਜੀ ਕਰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਕੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸਚ ਸਚ ਦੱਸੋ।” ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਪੁੱਤ੍ਰ, ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਬੱਦਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੇ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਘੀ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਥੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਲੋਕ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਲਈ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ—ਚਾਹੇ ਲਾਲਚ, ਡਰ ਜਾਂ ਵੈਰ ਕਰਕੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੇ, ਇੰਦਰ ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਗੁੱਸਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ, “ਜੀਵ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਰਦੇ ਹਨ। ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਤੇ ਨਿਰਭਤਾ—all ਕੁਝ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਕਰੇ ਹੀ ਨਾ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਚਲ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਲੋੜ ਕੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿਯਤੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ—ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਜੀਵ, ਚਾਹੇ ਉੱਚ ਜਨਮ ਲਵੇ ਜਾਂ ਨੀਚ, ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੋਸਤ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਨਿਰਲੇਪ—ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਮਾਲਕ ਕਰਮ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਵੇ। ਜਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਇਕ ਰਸਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੂਜੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਚੰਚਲ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮੀ ਕੋਲੋਂ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਜ਼ਰੀਏ, ਇੱਕ ਖ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਦੁਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਗੌ-ਰਖਿਆ, ਵਿਆਜ ਉੱਤੇ ਪੈਸਾ ਤੇ ਸੰਗੀਤ—ਇਹ ਚਾਰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੌ-ਰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਹਾਂ। ਸਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ—ਸੰਭਾਲ, ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਰਜਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਇਹ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਦੁਨੀਆ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਰਜਸ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਦਲ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਮੀਂਹ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ—ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਾਂ ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ, ਨਾਂ ਪਿੰਡ, ਨਾਂ ਘਰ—ਸਦਾ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਆਓ, ਗੌ-ਮਾਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਪਹਾੜ ਲਈ ਹੀ ਯਜਨ ਕਰੀਏ; ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਜੋ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਯਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਣ, ਖੀਰ, ਦਾਲਾਂ, ਮਿਠੇ ਚਾਵਲ, ਪਕੌੜੇ, ਤਲੀ ਹੋਈਆਂ ਵਸਤਾਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਮਿਠਾਈਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਗ ਵਿਚ ਹੋਮ ਕਰਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ ਤੇ ਗਊਆਂ ਦਾਨ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ—ਘੋੜੀ-ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਨੀਚ ਜਾਂ ਪਤਿਤਾਂ ਨੂੰ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਗਊਆਂ ਨੂੰ ਜੌ ਖਵਾਈਏ, ਫਿਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਗਾਈਏ। ਸਭ ਲੋਕ, ਸਜਧਜ ਕੇ, ਸੁਗੰਧ ਲਾ ਕੇ, ਵਧੀਆ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਗਊਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਅੱਗ ਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਹੈ, ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਕਰ ਲਵੋ। ਇਹ ਯਜਨ ਗਊਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ—ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਚੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ—ਤਾਂ ਨੰਦ ਤੇ ਹੋਰ ਵ੍ਰਜ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਹੀ ਮੰਨ ਲਈ। ਫਿਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਮੱਗਰੀ ਪਹਾੜ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ। ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ, ਗਊਆਂ ਨੂੰ ਜੌ ਖਵਾਏ, ਤੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ। ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਬੈਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸਤੀਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਗਾ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਲਈਆਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੇ, ਗੋਪਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, “ਮੈਂ ਹੀ ਪਹਾੜ ਹਾਂ।” ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹਨੇ ਸਾਰੇ ਭੋਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੇ ਵ੍ਰਜ-ਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਵੇਖੋ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਤੇ ਗਊਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ, ਗੋਪਾਲਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਹਾੜ, ਗਊਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜ ਆ ਗਏ। ਇਥੇ, ਚੌਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ—ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਚਿੱਤ-ਸਵਰੂਪ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਆਤਮਾ—ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣ ਲਵੇਂ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦਿਆਂਗਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਡਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੌਨ ਵਰਤ ਲਿਆ, ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ, ਬਿਨਾ ਅੱਗ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦੇ, ਅਸੰਗ ਭਾਵ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ ਪਰ ਆਪ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਦਵੈਤ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਸਭ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਵੇਖਦੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਸੁਦੇਵ—ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਤੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ।