ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਗੋਪਾਲਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੋਈ। ਕੁਝ ਵੱਡਾ ਉਲਾਹਣਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਇਕ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਹਲਚਲ ਮਚੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਸ ਲਈ ਹੈ, ਕਿਸਦੇ ਵਾਸਤੇ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਯਜ੍ਨ ਕਿਸ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ?” ਫਿਰ ਉਹ ਬੱਚਾ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦਾ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਇੱਛਾ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਧਰਮੀ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ।” ਉਹ ਆਖਦਾ, “ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਿੱਤਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਸਭ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਮਿਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, “ਲੋਕ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਕਰਮ ਸਫਲਤਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮੂਰਖ ਲਈ ਨਹੀਂ।” “ਇਹ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਸ ਯਜ੍ਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਰਿਵਾਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਹੀ ਸਹੀ ਦੱਸੋ।” ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਵਰਖਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਬੱਦਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਉਹ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਜਲ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।” “ਪੁੱਤਰ, ਅਸੀਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ, ਉਸ ਵਰਖਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਘੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਯਜ੍ਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।” “ਉਸ ਯਜ੍ਨ ਤੋਂ ਜੋ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਖਾ ਕੇ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇੰਦਰ ਹੀ ਹੈ।” “ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਲਾਲਚ, ਡਰ ਜਾਂ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜਦ ਨੰਦ ਤੇ ਹੋਰ ਵ੍ਰਜ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਤਾਂ ਕੇਸ਼ਵ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਵਲ ਰੋਸ ਉਠਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ।” ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੀਵ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ—all ਕੁਝ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” “ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਕਰਤਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਤੇ ਕੋਈ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਜੋ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।” “ਜੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿਯਤੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ।” “ਸਭ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਮਨੁੱਖ—ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।” “ਜੀਵ, ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਮਿੱਤਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ—ਕਰਮ ਹੀ ਅਸਲ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਮਾਲਕ ਹੈ।” “ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਹੀ ਪੂਜੇ; ਜਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।” “ਜਿਸ ਕੋਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ ਨਾਰੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ।” “ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੀਵੇ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਨਾਲ, ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਦੁਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ।” “ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਗਉ-ਰੱਖਿਆ, ਵਿਆਜ ਤੇ ਸੰਗੀਤ—ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਗਉ-ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।” “ਸਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਲਣ, ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਵਿਅਪਕ ਸੰਸਾਰ ਬਣਿਆ ਹੈ।” “ਰਜ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਬੱਦਲ ਹਰ ਥਾਂ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ—ਇੰਦਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਨਾ ਪਿੰਡ, ਨਾ ਘਰ; ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਆਓ, ਗਉਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜ ਲਈ ਯਜ੍ਨ ਕਰੀਏ। ਇੰਦਰ ਲਈ ਜੋ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਯਜ੍ਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ।” “ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਭੋਜਨ ਬਣਾਓ—ਦਾਲਾਂ, ਖੀਰ, ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਪਕਵਾਨਾਂ, ਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀਆਂ ਮਿਠਾਈਆਂ।” “ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਹਵਨ ਕਰਵਾਓ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ ਤੇ ਗਉਆਂ ਦਾਨ ਕਰੋ।” “ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ—ਘੋੜੇ ਵਾਲਿਆਂ, ਚੁਟਕਾਰੇ, ਤੇ ਪਤਿਤਾਂ—ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦਿਓ। ਗਉਆਂ ਨੂੰ ਜੌ ਦਿਓ ਤੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਓ।” “ਸਭ ਸੋਹਣੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ, ਅੰਗ ਤੇ ਚੰਦਨ ਲਾ ਕੇ, ਗਉਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਅੱਗ ਤੇ ਪਹਾੜ ਦਾ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰੋ।” “ਇਹ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ; ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਕਰੋ। ਇਹ ਯਜ੍ਨ ਗਉਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਚੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਨੰਦ ਤੇ ਹੋਰ ਵ੍ਰਜ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ।” ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਆਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਪਹਾੜ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ। ਸਭ ਦਾਨ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ, ਗਉਆਂ ਨੂੰ ਜੌ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ। ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਗੱਡਿਆਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਗਾਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਗੋਪਾਲਾਂ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚੈ ਆਵੇ। ਉਹ ਆਖਦਾ, “ਮੈਂ ਹੀ ਪਹਾੜ ਹਾਂ,” ਤੇ ਵੱਡੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਸਵੀਕਾਰੀਆਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਤੇ ਵ੍ਰਜ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ, ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਨਮਨ ਕੀਤਾ, “ਵੇਖੋ, ਪਹਾੜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦਿੱਤੀ।” “ਉਹ, ਜਿਹੜਾ ਚਾਹੇ ਉਹ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਗਉਆਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੀਏ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਗੋਪਾਲਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਹਾੜ, ਗਉਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਯਜ੍ਨ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜ ਨੂੰ ਆ ਗਏ। (ਇੱਥੇ ਪਹਿਲੇ ਅਰਧ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਚੌਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ।) ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਖਦੇ, “ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਤੂੰ ਵੇਖ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇਗੀ।” “ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦਿਆਂਗਾ, ਜੋ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਡਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗੀ।” ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਪਿਲ ਦੇਵ ਨੇ ਜਦ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।” ਉਹ ਚੁਪਚਾਪ ਰਹਿਣ ਦਾ ਵਰਤ ਲੈ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ, ਅਟੁੱਟ, ਘਰ-ਬਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ।