ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ—ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਵੀ, ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਜੀ ਲਈ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਡਾ ਮਨ ਕਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ ਪੁਰਖ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਮਾਫ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਟੁੱਟ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਵਿਨਾਸੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਭਾਵੇਂ ਕੰਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹਿਲ ਗਏ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਸੂਰੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਿ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਜਨਮੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕੀ ਲੋੜ? ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਰੋਸ ਕਰੀਏ? ਜੇਕਰ ਕਰਮ ਹੀ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕੀ ਲੋੜ? ਕਰਮ ਤਾਂ ਜੜ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲੀ ਜੀਵ ਤਾਂ ਚੇਤਨ ਸੁਪਰਨ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਰੋਸ ਕਰੀਏ? ਕਰਮ ਹੀ ਮੁਢ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਸਮਾਂ ਹੀ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕੀ ਲੋੜ? ਸਮਾਂ ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਹਿਮ ਦਾ ਠੰਡਾ ਹੋਣਾ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਦੁਇਤਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ। ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਇਹ ਦੁਇਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜਾਗਰੂਕ ਜੀਵ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ। ਇਸ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਮਲ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਅਸੰਖ, ਅਤੀਤ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਤੋਂ ਨਿਹਚਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਮਿੱਤਰ, ਵੈਰੀ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ—all ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪਿਆਰੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾ, ਇਹੀ ਯੋਗ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਜੇਹੜਾ ਵੀ ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਗਾਈ ਹੋਈ ਵਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਗਤ ਦੀ ਦੁਇਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਾਰਦਾ। ਫਿਰ, ਸੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਸਮੇਤ, ਉਥੇ ਵੱਸ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਗੋਆਲੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਨੰਦਾ ਆਦਿਕ ਵੱਡਿਆਂ ਕੋਲ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਕੀ ਹਲਚਲ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੌਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚੇ ਧਰਮੀ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਲੁਕਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਮਿੱਤਰ, ਵੈਰੀ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਲੋਕ ਜਾਣ-ਅਣਜਾਣੀ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਕਰਮ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਰਸਮ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਦੱਸੋ।" ਨੰਦਾ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ; ਬੱਦਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਜੀਵਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਹ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਚੜਾਵੇ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਲੋਕ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਲਕੜੀਆਂ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੀਂਹ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਲਾਲਚ, ਡਰ ਜਾਂ ਵੈਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" ਸੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਹੋਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਇੰਦਰ ਵਲ ਗੁੱਸਾ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਜੀਵ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਡਰ ਜਾਂ ਨਿਰਭੈਤਾ—all ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਕਰਤਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਜੋ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੰਦਰ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਨਿਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਮਨੁੱਖ—all ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਜੀਵ, ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ ਸਰੀਰ ਪਾ ਕੇ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਮਿੱਤਰ, ਵੈਰੀ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ—ਕਰਮ ਹੀ ਅਸਲ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਰ-ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।" "ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ, ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਗੋ-ਰੱਖਿਆ, ਵਿਆਜ ਤੇ ਸੰਗੀਤ—ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਅਸੀਂ ਗਉਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।" "ਸਤ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਸੰਭਾਲ, ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਲੈਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਰਜ ਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਬਣਿਆ, ਹਰ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ। ਰਜ ਗੁਣ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਜੀਵਦੇ ਹਨ—ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਨਗਰ, ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਘਰ ਨਹੀਂ; ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਲੱਕੜਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਗਉਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਲਈ ਯਜਨਾ ਕਰੋ; ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਜੋ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਇਸ ਯਜਨਾ ਲਈ ਵਰਤੋ।" "ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਖਾਣੇ ਬਣਾਓ—ਦਾਲਾਂ, ਖੀਰ, ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਪਕੌੜੀਆਂ, ਮਿਠੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੋ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਵੇਦ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰੋ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਖੁਰਾਕ ਦਿਓ ਅਤੇ ਗਉਆਂ ਦਾਨ ਕਰੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਤੱਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ।