ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਅਸਮਝੀ ਹੋਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਤਾਂ ਵਿਚ ਗੁੰਝਲ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਭ ਕੁਝ—ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਮੰਤ੍ਰ, ਰਿਵਾਜ, ਯਾਜਕ, ਅੱਗ, ਦੇਵਤੇ, ਯਜਮਾਨ, ਯਜਨਾ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਯਦਵਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ—ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਅਹਾ! ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੁਭਾਗ ਹੈ, ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਐਸੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹਰਿ ਲਈ ਅਟੱਲ ਭਕਤੀ ਜਾਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਤੇਰੀ ਅਦਬੁੱਤ ਬੁਧੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ; ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਾਡਾ ਮਨ ਕਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ ਪੁਰਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਅਸੀਂ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਭਟਕ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੁੱਲ-ਚੁੱਕ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਟੱਲ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਚਲ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦੇ ਰਹੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਾਂਸ ਦੇ ਡਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਗ੍ਰਹਿ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਤਮਾ ਲਈ ਕੀ ਮਤਲਬ? ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਕਿਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਕਰੀਏ? ਜੇਕਰ ਕਰਮ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਕੀ? ਕਰਮ ਤਾਂ ਜੜ ਅਤੇ ਚੇਤਨ, ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਤਾਂ ਚੇਤਨ ਪੰਛੀ ਹੈ; ਕਿਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਕਰੀਏ? ਕਰਮ ਤਾਂ ਮੂਲ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਸਮਾਂ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਕੀ? ਸਮਾਂ ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਗਰਮੀ, ਜਾਂ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਠੰਡ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਦੁਵੈਤਤਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਵੀ, ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਦੁਵੈਤਤਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕ ਮਨੁੱਖ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਤੇ ਆਧਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਮਲ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਅਣਮਾਪ, ਅਟੱਲ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਲੇਪ, ਸਾਰ-ਸੰਪਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਮਿੱਤਰ, ਮਧਯ, ਵੈਰੀ—ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰੀ ਮੋਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਲਗਾ ਕੇ, ਬੁਧੀ ਨਾਲ ਸੰਯਮਤ ਕਰੋ; ਇਹੀ ਯੋਗ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਇਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਗੀਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਉਚਾਰਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦੁਵੈਤਤਾ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਗਵਾਨ, ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਗੋਆਲੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਯਜਨਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਨੰਦਾ ਆਦਿ ਵੱਡਿਆਂ ਕੋਲ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗਏ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ? ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਸ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੌਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ। ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਹਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਲੁਕਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ।" "ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਮਿੱਤਰ, ਮਧਯ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ, ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਵੈਰ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਜਾਣ-ਅਣਜਾਣ ਵਿਚ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਕਰਮ ਸਫਲਤਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਜਾਣਿਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ।" "ਤਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਇਹ ਰਿਵਾਜੀ ਕਰਮ ਸੋਚਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦ ਹੈ? ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਚੰਗਾ-ਚੰਗਾ ਦੱਸੋ।" ਨੰਦਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇੰਦਰ ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਬੱਦਲ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਅਸੀਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਉਸ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।" "ਉਸ ਤੋਂ ਬਚੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲਕੜਾਂ ਲਈ ਜੀਵਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਲਈ, ਬਰਸਾਤ ਦੇਵਤਾ ਹੀ ਫਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੀੜੀ-ਦਰ-ਪੀੜੀ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ, ਤਿਆਗ ਦੇ, ਚਾਹ, ਲਾਲਚ, ਡਰ ਜਾਂ ਵੈਰ ਵਿਚ, ਉਹ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਇੰਦਰ ਵਲ ਗੁੱਸਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੀਵ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੰਮਦਾ ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੁਖ, ਦੁਖ, ਡਰ, ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ—all ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕਰਤਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜੋ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਜੋ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਯਤਿ ਨੂੰ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" "ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ—ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਮਨੁੱਖ—ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਹਨ।" "ਜੀਵ, ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਨੀਚਾ ਸਰੀਰ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਮਿੱਤਰ, ਵੈਰੀ ਜਾਂ ਮਧਯ—ਕਰਮ ਹੀ ਅਸਲ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਮਾਲਕ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਰਸਤੇ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਤੋਂ।" "ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਖਿਆ ਨਾਲ, ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਦੁਵਿਜਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਗੋਪਾਲਨ, ਸੂਦ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਰਸਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੋਪਾਲਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।" "ਸੱਤ, ਰਜ, ਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਸਥਿਤੀ, ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਗਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਰਜ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਬੱਦਲ ਹਰ ਥਾਂ ਪਾਣੀ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਫਲਦੇ-ਫੁਲਦੇ ਹਨ—ਇੰਦਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਨਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਨਾ ਪਿੰਡ, ਨਾ ਘਰ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਲੱਕੜਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਗਾਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜ ਲਈ ਯਜਨਾ ਕਰੋ; ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਸ ਯਜਨਾ ਵਿਚ ਵਰਤੋ।" "ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਓ—ਦਾਲਾਂ, ਚਾਵਲ ਦੀ ਖੀਰ, ਆਦਿ; ਕਚੋਰੀਆਂ, ਤਲੀਆਂ ਪੀਠ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਦੂਧ-ਵਾਲੇ ਵਿਅੰਜਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵ੍ਰਜ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ, ਗਾਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਲਈ ਯਜਨਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।